Trong bối cảnh giá thuốc bảo vệ thực vật liên tục tăng cao và những lo ngại về ô nhiễm môi trường ngày càng lớn, nhiều nông dân Guatemala đang tìm lại lời giải từ chính tri thức hàng nghìn năm tuổi của tổ tiên người Maya. Bằng cách kết hợp kinh nghiệm canh tác truyền thống với các phương pháp nông nghiệp sinh thái hiện đại, họ tự sản xuất thuốc trừ sâu sinh học từ những loại cây mọc quanh nhà, giúp giảm đáng kể sự phụ thuộc vào hóa chất, đồng thời bảo vệ đất đai, nguồn nước và sức khỏe cộng đồng.

Tại các vùng núi thuộc Tây Cao nguyên Guatemala, khoảng 60 cộng đồng ở các tỉnh Sololá, Huehuetenango và Chiquimula đang tham gia chương trình khôi phục tri thức nông nghiệp bản địa với sự hỗ trợ của tổ chức phát triển quốc tế World Neighbors.

Theo bà Dayani Roche, cán bộ chương trình của tổ chức này, các kỹ thuật truyền thống đang được người dân đón nhận trở lại vì đơn giản, ít tốn kém và tận dụng hiệu quả nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương.

“Những kỹ thuật canh tác truyền thống ngày càng được ưa chuộng vì đây là những phương pháp đơn giản, dễ áp dụng, sử dụng nguồn lực địa phương và đã được chứng minh hiệu quả qua nhiều thế hệ”, bà nói.

Điều đáng chú ý là đây không phải sự phục dựng một công thức cổ cố định nào, mà là sự kết hợp linh hoạt giữa tri thức tổ tiên, kinh nghiệm thực tế của nông dân và các nguyên tắc nông nghiệp sinh thái hiện đại.

Di sản canh tác hàng nghìn năm của người Maya

Nền văn minh Maya từng phát triển rộng khắp Trung Mỹ từ khoảng năm 2000 trước Công nguyên và để lại nhiều thành tựu nông nghiệp đáng kinh ngạc.

Một trong những mô hình nổi tiếng nhất là hệ thống canh tác "milpa", kết hợp trồng xen ngô, đậu và bí trên cùng một diện tích đất. Trong mô hình này, cây ngô làm giá đỡ cho đậu leo, đậu giúp bổ sung nitơ cho đất, còn cây bí phủ kín mặt đất để hạn chế cỏ dại và giữ độ ẩm.

Các nhà nghiên cứu cũng tìm thấy bằng chứng cho thấy người Maya từng sử dụng những hình thức thuốc trừ sâu sinh học sơ khai. Chẳng hạn, họ quét hỗn hợp vôi tôi pha nước quanh gốc cây ăn quả để ngăn côn trùng bò lên thân cây.

Ngày nay, nông dân Guatemala vẫn phải đối mặt với hàng loạt loại sâu bệnh nguy hiểm như ruồi trắng trên cà chua và dưa leo, sâu keo mùa thu trên ngô hay mọt đục quả cà phê. Bên cạnh đó còn có nhiều loại nấm bệnh gây thiệt hại lớn cho cây ăn quả và nông sản dự trữ.

Tỏi, ớt và gừng trở thành “vũ khí” bảo vệ mùa màng

Ông Jorge Letona, một nông dân tại thị trấn San Lucas Tolimán, cho biết ông đã sử dụng phân bón hữu cơ và thuốc trừ sâu sinh học suốt gần 40 năm.

“Tôi học cách làm từ ông nội và cha mình. Tôi luôn cố gắng sản xuất thực phẩm hữu cơ để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình”, ông chia sẻ.

Một trong những công thức phổ biến nhất là hỗn hợp gồm tỏi, ớt và gừng nghiền nát, pha với nước rồi phun trực tiếp lên cây trồng để xua đuổi sâu bệnh.

Hiệu quả của phương pháp này đã được nhiều nông dân kiểm chứng. Ông Jose Bixcul ở làng Quixayá từng chứng kiến đàn kiến cắt lá phá sạch vườn đậu và dưa leo chỉ trong vòng một ngày.

“Nó khiến tôi không còn gì chỉ sau một ngày”, ông nhớ lại.

Để ngăn chặn những đợt tấn công tiếp theo, ông pha hỗn hợp ớt, tỏi và quế phun lên cây trồng, đồng thời trồng thêm các loại cây có mùi mạnh quanh vườn để tạo hàng rào sinh học chống côn trùng.

World Neighbors hiện tổ chức nhiều lớp tập huấn hướng dẫn người dân nghiền lá, hoa và vỏ của các loài cây bản địa để tạo ra thuốc trừ sâu sinh học. Hơn 6.000 hộ gia đình đã tham gia chương trình.

Theo tổ chức này, chi phí sản xuất thuốc sinh học chỉ bằng khoảng một phần sáu so với việc mua thuốc hóa học công nghiệp vì nguyên liệu chủ yếu là cây cỏ sẵn có và nước sạch.

Khi thuốc hóa học trở thành gánh nặng

Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học tại Guatemala bùng nổ từ những năm 1950 trong thời kỳ "Cách mạng Xanh". Tuy nhiên, sau nhiều thập niên, những hệ lụy ngày càng rõ rệt.

Theo Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), khoảng 25% diện tích đất của Guatemala hiện đã bị suy thoái hoặc khai thác quá mức do các hoạt động nông nghiệp không bền vững, trong đó có việc lạm dụng hóa chất.

Ông Bixcul cho rằng tác động tiêu cực của thuốc hóa học đang hiện hữu ngay trên cánh đồng của mình.

“Đất không thể tự phục hồi. Hóa chất còn làm ô nhiễm nguồn nước và về lâu dài gây hại cho sức khỏe người sử dụng”, ông nói.

Dù lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng hằng năm tại Guatemala đã giảm đáng kể trong những năm gần đây, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) vẫn cảnh báo việc phụ thuộc vào hóa chất tiếp tục là mối đe dọa đối với hệ sinh thái và các cộng đồng bản địa.

Trong bối cảnh đó, thuốc trừ sâu sinh học đang nổi lên như một xu hướng toàn cầu. Thị trường loại sản phẩm này được dự báo sẽ tăng từ gần 10 tỷ USD năm 2025 lên hơn 40 tỷ USD vào năm 2034.

Dù không phải là giải pháp thần kỳ, sự kết hợp giữa tri thức cổ xưa của người Maya và khoa học nông nghiệp hiện đại đang mang lại một hướng đi mới cho nông dân Guatemala: giảm chi phí sản xuất, bảo vệ môi trường và gìn giữ những giá trị văn hóa đã tồn tại suốt hàng nghìn năm.