Nghiên cứu công bố trên tạp chí Archaeological and Anthropological Sciences cho biết, mẫu vật không chỉ là một trong số rất hiếm xác ướp linh trưởng tại Nam Mỹ, mà còn được “trang trí” bằng vải dệt truyền thống cùng lông chim đà điểu Nam Mỹ (rhea) và diệc trắng – chi tiết khiến giới khoa học đặt nghi vấn về một mục đích nghi lễ đặc biệt.

Phát hiện hiếm có từ “vùng đất linh thiêng” Gran Chaco

Trong khi phần lớn xác ướp linh trưởng trên thế giới được tìm thấy ở các khu vực khô hạn như Ai Cập hay sa mạc Atacama (Chile), trường hợp này lại đến từ vùng cận nhiệt đới Gran Chaco ở Nam Mỹ, theo Sciencex.

Đây mới chỉ là một trong hai xác ướp khỉ được biết đến trong toàn khu vực Nam Mỹ, khiến giới nghiên cứu đặc biệt quan tâm.

Theo mô tả, xác ướp được bọc trong vải cotton, trang trí bằng lông chim và đeo thêm các dải trang phục bằng sợi len. Một số chi tiết từng được di chuyển vị trí, hiện nằm quanh vùng cổ của xác ướp, càng làm tăng tính bí ẩn của hiện vật.

Hành trình hơn 100 năm trong các bảo tàng châu Âu

Điều đáng chú ý là xác ướp này không mới được phát hiện. Nó đã nằm trong các bộ sưu tập bảo tàng châu Âu từ cuối thế kỷ 19, trước khi được chuyển tới Bảo tàng Khảo cổ học tại lâu đài Gottorf (Đức) vào năm 1995.

Theo tài liệu lưu trữ, hiện vật được hiến tặng từ năm 1892 và ban đầu được mô tả là “một con khỉ hú từ Gran Chaco, được người bản địa nuôi gần nơi ở, sau đó được nhồi xác và quấn trong áo choàng làm từ lông chim đà điểu”.

Tiến sĩ Bernardo Urbani, trưởng nhóm nghiên cứu, khẳng định: “Chúng tôi chưa từng ghi nhận một xác ướp linh trưởng nào khác từ Nam Mỹ hiện diện trong các bộ sưu tập châu Âu".

Giải mã bằng công nghệ hiện đại: khỉ non, nguồn gốc rõ ràng

Để làm rõ bản chất hiện vật, nhóm nghiên cứu đã tiến hành hàng loạt phân tích hiện đại như giải mã ADN, đo đồng vị, chụp hình thái và định tuổi bằng carbon phóng xạ.

Kết quả cho thấy đây là một cá thể khỉ hú đen-vàng (Alouatta caraya), con đực còn non, có nguồn gốc từ khu vực Misiones–Corrientes thuộc Argentina trong vùng Gran Chaco.

Đặc biệt, phương pháp định tuổi cho thấy xác ướp này có niên đại từ khoảng năm 1475 đến 1644 sau Công nguyên – giai đoạn chuyển giao giữa thời tiền thuộc địa và đầu thời kỳ thuộc địa tại Nam Mỹ.

Những dấu hiệu rùng rợn: nghi lễ hay thực hành tâm linh?

Điểm khiến giới nghiên cứu đặc biệt chú ý nằm ở cách xử lý cơ thể khỉ. Xác ướp được làm khô có chủ đích, khoang miệng bị mở rộng để lộ răng, mũi bị nới, mắt bị loại bỏ, còn cơ thể được nhồi bằng vật liệu giống rơm hoặc gỗ khô.

Theo các nhà khoa học, đây không phải là kỹ thuật bảo quản đơn thuần mà có thể mang ý nghĩa biểu tượng hoặc nghi lễ.

Một số yếu tố văn hóa bản địa càng củng cố giả thuyết này. Trong tín ngưỡng của người Qom và Guaraní, khỉ hú được xem là loài vật mang tính linh thiêng, có khả năng kết nối giữa con người và thế giới tự nhiên, thậm chí liên quan đến mưa, sấm sét và gió.

Ngoài ra, có truyền thuyết cho rằng các thầy cúng (shaman) có thể giao tiếp với các thế lực siêu nhiên thông qua khỉ hú, hoặc sử dụng mặt nạ làm từ da loài vật này trong các nghi lễ chữa bệnh.

“Bộ trang phục nghi lễ” và giả thuyết shaman

Điểm đặc biệt khác là bộ trang phục của xác ướp, gồm vải cotton và lông chim, có nhiều điểm tương đồng với y phục nghi lễ của các thầy cúng thuộc nhóm Ishir ở vùng Gran Chaco.

Theo nhóm nghiên cứu, điều này cho thấy xác ướp có thể từng đóng vai trò trong một nghi thức shaman, thay vì chỉ là một mẫu vật sinh học thông thường.

Tiến sĩ Urbani nhận định: “Những bằng chứng hiện có cho thấy xác ướp này nhiều khả năng được tạo ra trong bối cảnh nghi lễ, vào giai đoạn cuối thời tiền Tây Ban Nha hoặc đầu thời thuộc địa".

Các nhà nghiên cứu cũng cho rằng hiện vật có thể đã bị đưa ra khỏi Nam Mỹ trong giai đoạn thế kỷ 19, thời kỳ các bộ sưu tập dân tộc học được thu thập mạnh mẽ tại khu vực sông Río de la Plata.

Dù vậy, cách thức chính xác xác ướp này được tạo ra, mục đích thật sự của nó và hành trình di chuyển qua các thế kỷ vẫn còn là bí ẩn chưa có lời giải.