Dưới cái nắng như đổ lửa của vùng Sahel, kỹ sư môi trường Momy Seck Ndao cùng các cộng sự đang chạy đua với thời gian để vận chuyển gần 2.000 con cá rô phi từ các ao nuôi về những cánh đồng lúa tại Keur Mbaye. Đây không đơn thuần là một hoạt động nuôi trồng thủy sản, mà là một phần trong dự án thí điểm quy mô lớn nhằm biến các ruộng lúa thành những "pháo đài" chống lại dịch bệnh và đói nghèo.

"Vũ khí" sinh học đối đầu với giun sán

Sản xuất lúa gạo tại Senegal đã phát triển mạnh kể từ khi các con đập được xây dựng từ những năm 1980 để cung cấp nước tưới ổn định. Tuy nhiên, đi kèm với sự phát triển đó là hệ lụy nghiêm trọng: sự bùng phát của các loài ốc nước ngọt – vật chủ trung gian truyền bệnh sán máng.

Theo chuyên gia sinh thái học Kayla Kauffmann, các con đập đã làm gián đoạn lộ trình di cư của loài tôm ăn ốc, khiến số lượng ốc sinh sôi không kiểm soát. Căn bệnh này ảnh hưởng đến hơn 200 triệu người trên toàn cầu, gây ra các triệu chứng suy nhược, thậm chí dẫn đến ung thư bàng quang. Tại địa phương, cứ ba trẻ em thì có một trẻ mắc bệnh.

Nông dân Dgibi Dia, người đã gắn bó với cánh đồng hàng chục năm, chia sẻ về nỗi ám ảnh thường trực: "Chúng tôi làm việc dưới nước thường xuyên nên không tránh khỏi căn bệnh này. Những cơn ngứa, đau bụng và sốt kéo dài khiến chúng tôi không thể làm việc hiệu quả". Thuốc điều trị vốn rất đắt đỏ và không ngăn được việc tái nhiễm, khiến vòng lẩn quẩn bệnh tật đeo bám mãi không rời.

Để đối phó với ốc mang mầm bệnh sán mang, nhóm của kỹ sư Ndao đã giới thiệu một "siêu kẻ săn mồi": cá rồng châu Phi (heterotis). Những con cá dài tới gần 1 mét này có khả năng tiêu thụ lượng ốc khổng lồ mỗi ngày.

Được thả kết hợp với cá rô phi, dự án tạo ra một cơ chế phòng vệ tự nhiên: cá rồng châu Phi (thả với số lượng ít) dọn sạch ốc mang mầm bệnh, trong khi cá rô phi (thả với số lượng lớn) cung cấp phân bón tự nhiên, giúp giảm sự phụ thuộc vào phân bón hóa học đắt tiền.

Đổi đời từ mô hình "Cá - Lúa"

Không chỉ dừng lại ở việc ngăn chặn dịch bệnh, mô hình này còn mang lại giá trị kinh tế thực tế. Đối với người dân Senegal, cá và gạo là nguyên liệu không thể thiếu trong món ăn quốc gia thieboudienne. Việc kết hợp nuôi cá trên ruộng lúa không chỉ giải quyết vấn đề thiếu hụt thực phẩm mà còn tăng đáng kể thu nhập cho nông dân.

Kết quả thí điểm ban đầu đầy khả quan: năng suất lúa tăng khoảng 25%, thu nhập của nông dân cải thiện rõ rệt và tỷ lệ sán máng có dấu hiệu giảm nhẹ. Nông dân Abou Diallo là một minh chứng sống động. Từ chỗ chỉ bán được 60 bao gạo mỗi mùa, sau khi thả cá, con số này đã tăng lên 90-95 bao. Khoản thu nhập tăng thêm không chỉ giúp anh mua đàn cừu mà còn đủ kinh phí để tu sửa ngôi nhà khang trang.

"Nó đã thay đổi cuộc đời tôi," anh phấn khởi nói.

Hy vọng mở rộng

Momy Seck Ndao cho biết, công việc của cô không chỉ gói gọn trong phòng thí nghiệm mà còn là sự kết nối liên tục với hàng chục nông dân. Sự quyết tâm của cô khiến các đồng nghiệp đặt biệt danh cho cô là "Sonatel" (tên một hãng viễn thông quốc gia) vì cô luôn bận rộn trên điện thoại để hướng dẫn và hỗ trợ người dân.

Năm nay, nhóm dự án đặt mục tiêu tăng gấp đôi số lượng ruộng thí điểm để có cái nhìn toàn diện hơn. Dù chặng đường phía trước còn nhiều thách thức, nhưng những kết quả bước đầu đang mở ra hy vọng lớn lao. Mô hình "cá - lúa" không chỉ là một giải pháp nông nghiệp bền vững, mà còn là bản kế hoạch cho sự thịnh vượng, nơi người nông dân có thể tự mình làm chủ nguồn lương thực, thoát khỏi gánh nặng bệnh tật và hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn.