Cuộc chiến tại Iran đang gây ra những chấn động mạnh trên thị trường năng lượng toàn cầu, khi các tuyến vận chuyển dầu khí quan trọng bị gián đoạn và giá nhiên liệu tăng vọt. Các chuyên gia cho rằng cuộc khủng hoảng này một lần nữa cho thấy sự phụ thuộc quá lớn của thế giới vào nhiên liệu hóa thạch, đồng thời nhấn mạnh rằng việc tăng tốc phát triển năng lượng tái tạo trong nước là cách duy nhất để tránh các cú sốc năng lượng tương tự trong tương lai.

Xung đột leo thang sau khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công vào Iran hơn 10 ngày trước. Từ đó đến nay, nhiều cơ sở hạ tầng quan trọng trong khu vực đã trở thành mục tiêu tấn công. Nguy cơ Iran đáp trả khiến hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz gần như tê liệt. Đây là tuyến đường biển chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu, nên bất kỳ gián đoạn nào cũng có thể gây tác động dây chuyền lên thị trường năng lượng thế giới.

Sự gián đoạn này khiến nhiên liệu khó đến được các quốc gia phụ thuộc vào dầu khí để sản xuất điện, sưởi ấm nhà cửa, vận hành công nghiệp và duy trì giao thông vận tải. Khi nguồn cung bị thắt chặt, giá năng lượng tăng nhanh, kéo theo áp lực chi phí sinh hoạt ở nhiều quốc gia.

Theo chuyên gia năng lượng Antony Froggatt thuộc tổ chức Vận chuyển và Môi trường tại Brussels, năng lượng chính là “mạch máu của xã hội và nền kinh tế”. Tuy nhiên, thế giới vẫn phụ thuộc nặng nề vào nhiên liệu hóa thạch. Hiện nay khoảng 80% nguồn năng lượng sơ cấp toàn cầu vẫn đến từ dầu, khí đốt và than đá – những nguồn phát thải chính gây biến đổi khí hậu.

Trong nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Donald Trump đã tiếp tục thúc đẩy khai thác nhiên liệu hóa thạch, đồng thời bãi bỏ nhiều quy định về khí hậu và năng lượng sạch được ban hành dưới thời chính quyền trước đó. Tuy nhiên, theo nhiều nhà phân tích, chính sự phụ thuộc này khiến các nền kinh tế trở nên dễ tổn thương trước các cú sốc địa chính trị như cuộc chiến hiện nay.

Rana Adib, Tổng thư ký mạng lưới chính sách năng lượng tái tạo toàn cầu REN21, cho rằng những quốc gia có tỷ trọng năng lượng tái tạo cao trong cơ cấu năng lượng sẽ ít bị tổn thương hơn trước các biến động thị trường. Các công nghệ như điện gió, điện mặt trời hay pin lưu trữ vẫn có chuỗi cung ứng toàn cầu, nhưng nguồn năng lượng mà chúng khai thác – ánh nắng, gió hay nhiệt – lại nằm ngay trong lãnh thổ mỗi quốc gia.

Theo bà, một khi các công nghệ này được triển khai trong nước, nguồn “nhiên liệu” mà chúng sử dụng là các nguồn tự nhiên sẵn có tại chỗ, nên hệ thống năng lượng sẽ có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc toàn cầu.

Một ví dụ điển hình là Uruguay. Sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 và lo ngại phụ thuộc vào nhập khẩu dầu khí, quốc gia Nam Mỹ với khoảng 3,5 triệu dân đã triển khai kế hoạch chuyển đổi mạnh sang năng lượng tái tạo. Họ nhanh chóng mở rộng các trang trại điện gió và đầu tư vào điện mặt trời, thủy điện cũng như nhiên liệu sinh học.

Ngày nay, hơn 90% điện năng của Uruguay đến từ nguồn tái tạo, và trong những năm thời tiết thuận lợi con số này có thể đạt 98%. Việc chuyển đổi này giúp quốc gia này hạn chế đáng kể tác động của các đợt tăng giá năng lượng toàn cầu. Trong cuộc khủng hoảng năng lượng liên quan đến chiến sự Ukraine trước đây, giá năng lượng tại Uruguay vẫn tương đối ổn định, qua đó giảm áp lực lạm phát đối với nền kinh tế.

Ngoài ra, đầu tư vào năng lượng sạch cũng mang lại lợi ích kinh tế đáng kể. Uruguay đã tạo ra khoảng 50.000 việc làm trong lĩnh vực năng lượng tái tạo và tiết kiệm khoảng 500 triệu USD mỗi năm chi phí nhập khẩu năng lượng.

Một ví dụ khác là Đan Mạch. Sau cú sốc dầu mỏ những năm 1970, quốc gia Bắc Âu này đã bắt đầu phát triển năng lượng tái tạo từ rất sớm. Hiện nay, hơn 80% điện năng của Đan Mạch đến từ các nguồn năng lượng xanh, trong đó điện gió chiếm gần 60%. Nước này cũng đặt mục tiêu xây dựng hệ thống điện hoàn toàn không sử dụng nhiên liệu hóa thạch vào năm 2030.

Các nghiên cứu cho thấy việc tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo cũng giúp giảm chi phí điện. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), cứ mỗi khi tỷ lệ năng lượng tái tạo tăng thêm 1%, giá điện bán buôn trung bình có thể giảm khoảng 0,6%.

Tuy vậy, ngay cả những quốc gia có hệ thống điện sạch cũng vẫn dễ bị tác động bởi biến động giá dầu và khí đốt, bởi giao thông vận tải và sưởi ấm vẫn phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch. Vì vậy, các chuyên gia cho rằng việc điện hóa giao thông bằng xe điện và sử dụng bơm nhiệt cho sưởi ấm là bước quan trọng để giảm sự phụ thuộc này.

Theo các nhà phân tích, giá nhiên liệu hóa thạch cao và nguy cơ gián đoạn nguồn cung như hiện nay có thể khiến năng lượng sạch trở nên cạnh tranh hơn và thúc đẩy các chính phủ tìm kiếm giải pháp thay thế. Cuộc khủng hoảng năng lượng hiện tại, họ cho rằng, một lần nữa cho thấy thế giới cần nhanh chóng chuyển từ kỷ nguyên nhiên liệu hóa thạch sang kỷ nguyên năng lượng tái tạo nếu muốn xây dựng nền kinh tế ổn định và bền vững hơn.