Làn sóng thăm dò phủ kín các vùng nông nghiệp

Theo dữ liệu từ Bộ Mỏ Nam Phi, các giấy phép thăm dò lithium hiện đã trải dài trên diện tích khổng lồ lên tới 73.000 ha - một con số lớn hơn cả diện tích thủ đô Pretoria. Phần lớn khu vực này là đất nông nghiệp màu mỡ trải dài qua 117 trang trại, thậm chí lan ra cả các bãi biển.

Tại vùng duyên hải Đông Nam, nơi một mỏ lithium đang hoạt động và hàng chục giấy phép thăm dò được cấp từ năm 2023, nhiều cộng đồng nông dân lâu đời buộc phải di dời. Liên minh Giám sát Bờ biển Nam (SCGA) cảnh báo rằng nếu tất cả các giấy phép thăm dò này được chuyển thành giấy phép khai thác, hậu quả sẽ vô cùng thảm khốc. Hoạt động này đang đe dọa trực tiếp đến 30.000 việc làm trong ngành nông nghiệp, lao động phổ thông và dịch vụ tại một trong những trung tâm xuất khẩu mía đường và du lịch lớn nhất nước.

Bà Heather McLoed, Tổng Giám đốc SCGA, bức xúc cho biết: "Nó tác động trực tiếp đến các nông hộ nhỏ, cộng đồng dân cư, các cửa hàng tạp hóa địa phương và cả nhà máy đường vốn đang xử lý 2 triệu tấn mía nguyên liệu mỗi năm từ hàng nghìn người trồng".

Nhà cửa nứt toác, người dân khốn đốn

Trước đó, vào tháng 2, Tổng thống Cyril Ramaphosa từng tuyên bố trước quốc hội rằng Nam Phi sở hữu lượng khoáng sản chiến lược trị giá tới 40 nghìn tỷ rand (khoảng 2,39 nghìn tỷ USD), được ví như "ngành công nghiệp bình minh" có tiềm năng tạo việc làm và củng cố nền tảng công nghiệp. Thế nhưng, đằng sau viễn cảnh tươi sáng ấy là nỗi đau hiện hữu của người dân bản địa.

Tại ngôi làng trên sườn đồi Magog thuộc tỉnh KwaZulu-Natal (điểm nóng khai thác lithium lớn nhất nước), ông Albert Mthembu (62 tuổi) lặng người ngắm nhìn những vết nứt dài trên ngôi nhà gạch của mình.

Ông khẳng định những vết nứt này là hệ quả từ các vụ nổ mìn liên tục của mỏ khai thác gần đó. Nhìn chiếc máy xúc đang nhả khói bụi mù mịt trên ngọn đồi cạnh bên, người đàn ông đã gắn bó với mảnh đất này từ năm 6 tuổi chỉ biết thở dài. Những cơn hít phải bụi mỏ khiến ông phải đi khám phổi liên tục, còn những hàng cây xung quanh thì đangéo úa, chết dần.

Mặc dù công ty khai thác SA Lithium khẳng định đã di dời 150 nông dân một cách tự nguyện và tốt đẹp, phần lớn người dân lại phàn nàn rằng vùng đất tái định cư quá hẻo lánh và hoàn toàn không phù hợp cho việc canh tác.

Bài toán khó giữa chuyển đổi xanh và an sinh xã hội

Giới khoa học thừa nhận năng lượng sạch vốn ít tốn kém vật liệu hơn so với ngành nhiên liệu hóa thạch mà nó thay thế. Chẳng hạn, năng lượng gió và mặt trời đòi hỏi lượng khai thác vật liệu ít hơn rất nhiều so với than đá. Dù vậy, những vết sẹo để lại trên cảnh quan từ các mỏ khai thác lộ thiên vẫn là ngọn nguồn tranh cãi gay gắt tại nhiều quốc gia từ Bồ Đào Nha đến Mỹ.

Phía SA Lithium bác bỏ các cáo buộc trên. Giám đốc công ty, ông Ian Harbottle, nhấn mạnh rằng doanh nghiệp đã thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp chống ô nhiễm, tuân thủ tuyệt đối quy định và tạo ra hơn một nghìn việc làm mới. Ông khẳng định không có nguồn nước nào từ mỏ lọt ra các con sông xung quanh mà được thu gom hoàn toàn vào hồ chứa để phục vụ xử lý và dập bụi.

Tuy nhiên, đối với những người gắn bó cả đời với nương rẫy, những lời cam kết đó không đủ xoa dịu nỗi lo tương lai. Đứng trên đỉnh đồi nhìn xuống một bên là cánh đồng mía xanh ngắt, một bên là hố mỏ đen ngòm khổng lồ, ông Joe Nkala (51 tuổi), chuyên gia tư vấn trồng mía cho các hộ nhỏ lẻ, chua xót ngậm ngùi: "Tương lai của nghề nông ở đây coi như đã chấm hết. Con cái chúng tôi rồi đây sẽ phải tìm một lối đi khác để mưu sinh".

Cuộc chiến giữa phát triển năng lượng xanh phục vụ khí hậu toàn cầu và việc bảo vệ sinh kế, môi trường sống bản địa tại Nam Phi vẫn đang ở phía trước, để lại bài toán nan giải cho các nhà hoạch định chính sách trong việc cân bằng giữa lợi ích kinh tế vĩ mô và sự sống còn của những người nông dân chân đất.