Tại khu vực Shiwa, hàng nghìn thợ mỏ từ khắp Afghanistan đổ về để khai thác vàng cho các nhà đầu tư. Những cỗ máy đào lớn liên tục khoét sâu vào sườn núi, biến cảnh quan vốn yên bình thành một đại công trường.

Nhưng không phải ai cũng hưởng lợi từ cơn sốt vàng này.

Ruộng đồng biến mất sau cơn sốt vàng

Muhammad Amin, một nông dân ở thung lũng Pul-e-Ziri Ban, từng chứng kiến dòng sông quê mình trong xanh và đủ sâu để người dân sử dụng. Giờ đây, ông thậm chí không thể dùng nước sông để tắm.

“Trước đây, con sông rất sâu và nước rất sạch”, ông Amin nói. Nhưng kể từ khi hoạt động khai thác vàng bắt đầu, “nước sông không thể uống được, thậm chí không thể dùng để tắm”.

Những bãi cỏ xanh ven sông cũng biến mất. Theo Amin, bụi đất và gió từ các khu khai thác khiến việc canh tác trở nên bất khả thi.

Người nông dân này nghẹn ngào cho biết trước đây ông có thể nuôi tới 40 con dê. Nay, số lượng giảm xuống chỉ còn khoảng 15 con vì không còn đủ cỏ và nguồn thức ăn.

Amin từng đồng ý cho một công ty khai mỏ thuê đất với giá 20.000 USD. Tuy nhiên, ông mới nhận được một nửa số tiền. Công ty sau đó ngừng hoạt động nhưng không thực hiện lời hứa khôi phục đồng ruộng như ban đầu.

Với Amin, cơn sốt vàng không mang lại sự giàu có mà để lại một mảnh đất ngày càng khó sinh sống.

Ngành khai khoáng bùng nổ

Kể từ khi Taliban trở lại nắm quyền cách đây 5 năm, chính quyền Afghanistan đẩy mạnh khai thác khoáng sản nhằm tận dụng nguồn tài nguyên dưới lòng đất và tăng nguồn thu cho nhà nước.

Abdul Mateen Rahimzai, người đứng đầu cơ quan quản lý mỏ tỉnh Badakhshan, cho biết hiện có khoảng 650-700 công ty được đăng ký hoạt động, cùng hàng nghìn người khai thác thủ công.

Theo báo cáo tháng 5 của Ngân hàng Thế giới, hàng trăm hợp đồng khai khoáng đã được ký kể từ năm 2021. Ngành này ghi nhận mức tăng trưởng thực tế trung bình khoảng 25-30% mỗi năm.

Trong bối cảnh Afghanistan thiếu việc làm, các mỏ vàng trở thành điểm đến của lao động từ nhiều tỉnh.

Mohammad Agha Khwaja Khail, đến từ Kabul, đã làm việc trong ngành khai mỏ 5 năm. Công việc của anh là chất vàng lên xe tải và mang lại thu nhập khoảng 10.000 afghani, tương đương 150 USD, mỗi tháng.

Shafiullah Ehsas thậm chí đưa máy xúc từ Jalalabad, cách hàng trăm km, tới Badakhshan.

“Ở Jalalabad, công việc khai thác vàng chưa bắt đầu, còn ở Badakhshan thì đang diễn ra, vì vậy chúng tôi không còn lựa chọn nào khác ngoài việc đưa máy móc tới đây”, Ehsas nói. Anh kiếm được khoảng 25.000 afghani mỗi tháng.

Cái giá của vàng

Chính quyền Afghanistan cho biết đang tìm cách kiểm soát ngành khai khoáng từng hoạt động thiếu giám sát dưới chính quyền trước đây.

Theo nhà nghiên cứu Fabrizio Foschini của Afghanistan Analysts Network, trong nhiều thập kỷ chiến tranh trước đó, hoạt động khai khoáng chủ yếu mang lại lợi ích cho các nhóm nổi dậy, trong đó có Taliban, cùng những thế lực địa phương có quan hệ với các quan chức chính phủ tham nhũng.

Hiện các công ty khai mỏ phải nộp cho chính quyền lượng vàng tương đương 20 gram cho mỗi hecta mỗi tháng, hoặc khoản tiền mặt tương ứng, bất kể hoạt động có lợi nhuận hay không.

Ông Mohammadullah Mubariz, quản lý một công ty có khoảng 100 lao động và 20 máy đào, cho biết đội khai thác có thể thu được 200-300 gram vàng mỗi tuần. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn đang thua lỗ do chi phí đầu tư ban đầu kể từ tháng 4.

Chính quyền Badakhshan cho biết năm ngoái đã thu được 112 kg vàng từ hoạt động khai thác trong tỉnh. Giá bán mà các thợ mỏ nhận được vào khoảng 118 USD mỗi gram.

Tuy nhiên, việc khai thác thiếu kiểm soát đã để lại những hậu quả nghiêm trọng. Ông Rahimzai cho biết khoảng 225 địa điểm gây thiệt hại đã bị yêu cầu đóng cửa.

Tại một khu vực gần Shiwa, một cây cầu, nhiều cửa hàng và cả trường học từng tồn tại trước khi bị lũ lụt, bùn đất và chất thải cuốn vùi. “Khu vực này hoàn toàn biến thành đống đổ nát”, ông nói.

“Vàng chỉ mang lợi ích cho người có quyền lực”

Không phải toàn bộ Badakhshan đều bị khai thác. Một số khu vực vẫn còn nguyên vẹn, trong đó có nơi cách Shiwa vài km.

Fazil, một người chăn gia súc địa phương, hy vọng những cỗ máy đào sẽ không bao giờ xuất hiện tại đây.

“Đây là nơi dành cho con người, để dã ngoại và để gia súc chăn thả”, ông nói.

Theo Fazil, người dân địa phương không thực sự được hưởng lợi từ ngành công nghiệp vàng.

“Ngành vàng không mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương ở đây. Nó chỉ mang lợi ích cho những người có quyền lực”, ông nói thêm.

Cơn sốt vàng vì thế đang tạo ra một nghịch lý cay đắng tại Afghanistan: tài nguyên dưới lòng đất có thể trở thành nguồn thu hàng triệu USD, nhưng những người sống ngay trên mảnh đất ấy lại có nguy cơ mất đi thứ quý giá nhất - nguồn nước, đồng cỏ và khả năng canh tác để nuôi sống chính mình.