Theo CNN, sau khi nhiều lần cho phép ông Trump loại bỏ lãnh đạo của các cơ quan độc lập khác, Tòa án Tối cao với đa số thẩm phán bảo thủ dường như đã vạch ra một ranh giới đối với ngân hàng trung ương vào mùa xuân năm ngoái.

Trong một tuyên bố, Tòa viết rằng Fed - với ảnh hưởng khổng lồ đối với nền kinh tế - được bảo vệ khỏi sự thao túng chính trị vì có “cấu trúc độc nhất” và “truyền thống lịch sử riêng biệt”.

Phạm vi của ngoại lệ hiếm hoi này sẽ được thử thách vào thứ Tư tới, khi tòa nghe phần tranh luận miệng trong vụ kiện liên quan đến Lisa Cook, một thống đốc Fed mà ông Trump đã tìm cách sa thải vào mùa hè năm ngoái, sau khi xuất hiện cáo buộc rằng bà đã gian lận thế chấp khi khai báo hai căn nhà khác nhau là nơi cư trú chính. (Bà Cook đã bác bỏ mọi hành vi sai trái.)

Đây được xem là một trong những vụ án quan trọng nhất mà Tòa án Tối cao xét xử trong nhiều năm qua liên quan đến quyền lực tổng thống và nền kinh tế.

“Điều mà tòa đang phải đối mặt là câu hỏi: ngoại lệ này thực sự tạo ra rào cản lớn đến mức nào đối với quyền kiểm soát của tổng thống đối với Fed. Vụ việc này không chỉ xoay quanh Lisa Cook. Chúng ta sẽ biết mối quan hệ thực sự giữa ngân hàng trung ương và tổng thống là gì”, ông Lev Menand, giáo sư luật tại Đại học Columbia, tác giả một cuốn sách về ngân hàng trung ương xuất bản năm 2022, nhận định.

Nếu ông Trump cuối cùng thành công trong việc sa thải bà Cook, đây sẽ là lần đầu tiên trong lịch sử 111 năm của Fed mà một tổng thống cách chức một thống đốc của ngân hàng trung ương.

Trong khi đó, chính quyền Trump đã đẩy căng thẳng lên cao hơn trong tháng này khi mở cuộc điều tra hình sự nhằm vào Chủ tịch Fed Jerome Powell. Vụ việc này không nằm trong phạm vi xét xử của Tòa án Tối cao, nhưng nhiều khả năng vẫn lẩn khuất trong suy nghĩ của các thẩm phán.

Bà Cook cảnh báo rằng, nếu tòa đứng về phía ông Trump, điều đó sẽ “xóa sổ tính độc lập” của Fed và gây ra “hỗn loạn và gián đoạn” cho các thị trường tài chính Mỹ.

Chính vì vậy, bà và các luật sư của mình đã đặt niềm tin rất nhiều vào những gì mà tòa viết về Fed trong phán quyết năm ngoái.

Ông Trump khó có thể “thuyết phục tòa chấp nhận lập luận của mình”, bà Cook viết trong bản đệ trình gửi các thẩm phán năm ngoái, “đặc biệt là sau khi chính tòa này đã chủ động nhấn mạnh vị thế độc nhất và lịch sử riêng biệt của Cục Dự trữ Liên bang”.

Cuộc chiến vẫn chưa ngã ngũ

Về phía chính quyền, các lập luận tập trung vào những điểm mang tính kỹ thuật hơn, cho rằng Cook không có quyền được xem xét thêm các cáo buộc ngoài những gì bà đã nhận được trước khi Trump tìm cách sa thải bà.

“Việc Hội đồng Thống đốc Cục Dự trữ Liên bang giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế Mỹ càng làm tăng lợi ích của chính phủ và công chúng trong việc bảo đảm rằng, một thành viên bị tổn hại về đạo đức không tiếp tục nắm giữ quyền lực to lớn như vậy”, Bộ Tư pháp Mỹ lập luận trước Tòa án Tối cao vào mùa thu năm ngoái.

Ông Trump đã sa thải bà Cook vào tháng 8 năm ngoái, sau khi một quan chức trong chính quyền cáo buộc bà gian lận thế chấp - một hành vi có thể giúp người vay hưởng điều kiện vay ưu đãi hơn. Những tài liệu công bố sau đó cho thấy bà Cook đôi khi khai căn nhà thứ hai là “nhà nghỉ dưỡng”. Bà Cook gọi các cáo buộc này là “dàn dựng”.

Luật liên bang cho phép Tổng thống cách chức các thành viên Fed “vì lý do chính đáng”, vì vậy một câu hỏi cốt lõi đối với Tòa án Tối cao là liệu các cáo buộc đó có đáp ứng được tiêu chuẩn “lý do chính đáng” hay không. Do việc sa thải lãnh đạo các cơ quan độc lập là rất hiếm, câu trả lời không hề rõ ràng.

Sau khi trở lại Nhà Trắng cách đây một năm, ông Trump nhanh chóng hành động để tập trung quyền lực trong nhánh hành pháp. Trong thời gian đó, Tòa án Tối cao đã cho phép tổng thống tạm thời loại bỏ các thành viên hội đồng tại Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC), Ủy ban An toàn Sản phẩm Tiêu dùng, Ủy ban Quan hệ Lao động Quốc gia và Hội đồng Bảo vệ Hệ thống Công vụ.

Tuy nhiên, các vụ kiện đó liên quan đến vấn đề pháp lý hơi khác so với vụ Fed. Trong những trường hợp kia, ông Trump tìm cách sa thải các thành viên hội đồng mà không đưa ra lý do, bất chấp luật liên bang yêu cầu phải chứng minh sai phạm hoặc sao nhãng nhiệm vụ.

Đối với bà Cook, Bộ Tư pháp cho rằng các cáo buộc gian lận thế chấp đủ để cấu thành lý do chính đáng.

Một tòa án liên bang vào tháng 9 đã tạm thời chặn việc sa thải Cook, cho rằng ông Trump không chỉ ra được bất kỳ hành vi nào liên quan đến công việc của bà gây tổn hại cho lợi ích công chúng. Tòa phúc thẩm liên bang tại Washington, D.C. từ chối đình chỉ phán quyết đó, buộc Trump nhanh chóng đệ đơn kháng cáo khẩn cấp lên Tòa án Tối cao.

Thay vì giải quyết vụ việc theo thủ tục khẩn cấp, Tòa án Tối cao quyết định nghe tranh luận miệng.

Và trong một động thái khiến chính quyền Trump "phật lòng", Tòa đã cho phép bà Cook tiếp tục tại nhiệm trong khi vụ án được xem xét.

Fed có phải “trường hợp đặc biệt” mà Tổng thống không được động tới?

Trong nhiều tháng qua, các luật sư đại diện cho lãnh đạo những cơ quan độc lập từng bị Tổng thống Donald Trump sa thải đã liên tục đưa ra một cảnh báo đơn giản nhưng đáng lo: Nếu Tổng thống có quyền bãi nhiệm lãnh đạo của một số cơ quan độc lập, thì về nguyên tắc, ông cũng có thể làm điều tương tự với các thống đốc của Cục Dự trữ Liên bang (Fed).

Lập luận này được xem là khá hợp lý, nhất là với một Tòa án Tối cao vốn luôn thận trọng trước những phán quyết có thể gây chấn động thị trường và ảnh hưởng tới nền kinh tế Mỹ.

Tuy nhiên, trong một phán quyết không ký tên công bố hồi tháng 5, Tòa án Tối cao đã bác bỏ cách suy luận đó, cho rằng Fed không thể bị đặt ngang hàng với các cơ quan độc lập khác.

Theo Tòa, Fed là một tổ chức “bán tư nhân”, có cấu trúc đặc biệt và mang tính lịch sử riêng, bắt nguồn từ các ngân hàng trung ương đầu tiên của nước Mỹ hơn hai thế kỷ trước. Chính sự khác biệt này, Tòa cho rằng, khiến Fed cần được đối xử theo cách riêng.

Cách lý giải này ngay lập tức vấp phải phản ứng từ phe thiểu số trong Tòa. Thẩm phán Elena Kagan, cùng hai thẩm phán tự do khác, cho rằng lập luận của đa số là khó hiểu và thiếu nền tảng rõ ràng.

Trong ý kiến phản đối, bà Kagan thừa nhận bà “mừng” vì Tòa án muốn tránh việc đặt Fed vào tình thế rủi ro. Tuy nhiên, bà cũng chỉ ra rằng cách bảo vệ Fed của đa số dường như “đột ngột xuất hiện” và không dựa trên một hệ thống lập luận chặt chẽ.

“Phán quyết hôm nay giống như một câu đố chưa có lời giải", bà viết.

Theo bà Kagan, xét về mặt hiến định, tính độc lập của Fed không khác gì các cơ quan độc lập khác - những cơ quan mà Tòa lại cho phép Tổng thống Trump can thiệp và sa thải lãnh đạo.

Quan điểm này cũng được nhiều học giả pháp lý chia sẻ. Giáo sư Lev Menand, chuyên gia về ngân hàng trung ương, cho rằng việc Tòa án Tối cao xem Fed như một ngoại lệ là thiếu thuyết phục.

“Lập luận này vừa thiếu logic, vừa khó áp dụng về mặt học thuật. Nhiều người kỳ vọng Tòa sẽ giải thích rõ ràng hơn vì sao Fed lại khác biệt, nhưng tôi không mấy lạc quan", ông nhận xét. “

Ở chiều ngược lại, một số chuyên gia lại cho rằng lịch sử ra đời của Fed đủ để biện minh cho cách tiếp cận đặc biệt này. Theo họ, ngay từ khi Quốc hội Mỹ thành lập Ngân hàng thứ nhất và thứ hai của Hoa Kỳ, quyền kiểm soát tiền tệ hàng ngày đã được tách khỏi tổng thống nhằm tránh sự can thiệp chính trị.

Cấu trúc ban đầu của Fed, theo các chuyên gia ủng hộ Thống đốc Lisa Cook, được thiết kế để “phân tán quyền lực”, bảo đảm các quyết định về lãi suất và tiền tệ không bị chi phối bởi lợi ích chính trị ngắn hạn.

Trong nhiều năm qua, ông Trump liên tục chỉ trích Fed vì cho rằng cơ quan này duy trì lãi suất ở mức quá cao, gây bất lợi cho tăng trưởng kinh tế. Các nhà phê bình cho rằng việc chính quyền nhắm vào bà Cook - và gần đây là Chủ tịch Fed Jerome Powell - thực chất nhằm gây sức ép buộc Fed phải hạ lãi suất.

Trên thực tế, Fed đã ba lần cắt giảm lãi suất chuẩn vào các tháng 9, 10 và 12, với lý do dựa trên các chỉ số kinh tế, chứ không phải vì áp lực từ Nhà Trắng.

Bà Lisa Cook là một trong những thành viên đã bỏ phiếu ủng hộ các quyết định cắt giảm lãi suất này.