Trong nhiều năm, hai quốc gia này cho rằng Washington đã sử dụng vị thế của đồng USD trong thương mại quốc tế như một công cụ gây sức ép và trừng phạt đối thủ – trong đó có chính Iran và Trung Quốc.

“Điểm yếu” của USD nằm ở thị trường dầu mỏ

Sức mạnh của đồng USD thể hiện rõ nhất trong thị trường năng lượng toàn cầu, nơi khoảng 80% giao dịch dầu mỏ được thanh toán bằng đồng bạc xanh, theo ước tính của JPMorgan năm 2023.

Tuy nhiên, tại Eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu và khí hóa lỏng toàn cầu – Tehran và Bắc Kinh đang thử nghiệm một “đòn đánh” mới: thúc đẩy thanh toán bằng đồng nhân dân tệ (CNY).

Theo nhiều báo cáo, Iran đã áp dụng cơ chế thu phí đối với tàu thương mại đi qua eo biển, trong đó một số khoản phí được thanh toán bằng nhân dân tệ. Tính đến ngày 25/3, ít nhất hai tàu đã thực hiện giao dịch bằng đồng tiền này, theo Lloyd’s List.

Bộ Thương mại Trung Quốc cũng gián tiếp xác nhận thông tin này, trong khi Đại sứ quán Iran tại Zimbabwe thậm chí kêu gọi đưa “petroyuan” – nhân dân tệ dầu mỏ – vào thị trường năng lượng toàn cầu.

“Đòn kép”: né trừng phạt, thúc đẩy liên minh

Việc sử dụng nhân dân tệ mang lại lợi ích cho cả hai bên, bao gồm: Né tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ vốn dựa trên hệ thống tài chính gắn với USD; Giảm chi phí và đơn giản hóa thương mại song phương; Củng cố quan hệ đối tác chiến lược 25 năm ký năm 2021.

"Iran hiểu rất rõ tầm quan trọng của việc thách thức sự thống trị tài chính của Mỹ, cũng như vai trò then chốt của hệ thống đồng USD và ‘petrodollar’”, ông Bulent Gokay, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Keele (Anh), nói với Al Jazeera.

Đối với Trung Quốc, theo ông Gokay, động thái này phù hợp với mục tiêu của Bắc Kinh trong việc xây dựng một “trật tự tài chính đa cực, nơi vai trò trung tâm của đồng USD được cân bằng bởi ảnh hưởng ngày càng gia tăng của các nền kinh tế mới nổi”.

Trung Quốc hiện mua hơn 80% lượng dầu xuất khẩu của Iran, phần lớn với giá ưu đãi và được cho là thanh toán bằng nhân dân tệ. Đổi lại, Iran nhập khẩu máy móc, thiết bị điện tử và hàng công nghiệp từ Trung Quốc.

Theo các công ty phân tích dữ liệu, dòng chảy dầu giữa hai nước hầu như không bị gián đoạn bởi chiến sự. Trong hai tuần đầu xung đột, Iran xuất khẩu từ 12 đến 13,7 triệu thùng dầu, phần lớn sang Trung Quốc.

Tham vọng “đa cực hóa” tài chính toàn cầu

Động thái này phù hợp với chiến lược dài hạn của Chủ tịch Tập Cận Bình nhằm quốc tế hóa đồng nhân dân tệ và từng bước biến nó thành đồng tiền dự trữ toàn cầu.

Trong bài phát biểu trước các quan chức Trung Quốc vào năm 2024, ông Tập Cận Bình bày tỏ hy vọng rằng đồng nhân dân tệ sẽ trở thành đồng tiền chung trong thương mại quốc tế và đạt được "vị thế đồng tiền dự trữ toàn cầu".

Theo các chuyên gia, Trung Quốc muốn xây dựng một hệ thống tài chính “đa cực”, nơi vai trò trung tâm của USD bị cân bằng bởi các nền kinh tế mới nổi. Trung Quốc từ lâu vốn đã ấp ủ tham vọng thách thức vị thế thống trị của đồng USD và cuộc chiến giữa Mỹ, Israel - Iran đã mang lại cho họ cơ hội hoàn hảo để làm điều đó.

Nhưng nhân dân tệ vẫn còn “đường dài” để thay USD

Dù có những bước tiến nhất định, nhân dân tệ vẫn còn khoảng cách lớn để có thể thách thức USD, bao gồm: Nhân dân tệ không hoàn toàn tự do chuyển đổi do kiểm soát vốn chặt chẽ; Sự thiếu tính minh bạch và ổn định trong hệ thống tài chính Trung Quốc; tỷ trọng dự trữ ngoại hối toàn cầu của nhân dân tệ chỉ khoảng 2%, so với 57% của USD.

Ngoài ra, chỉ khoảng 3,7% giao dịch thương mại xuyên biên giới được thanh toán bằng nhân dân tệ trong năm 2024.

Nhiều chuyên gia bao gồm bà Alicia Garcia-Herrero, nhà kinh tế trưởng khu vực châu Á Thái Bình Dương tại Natixis ở Hong Kong nói với Al Jazeera rằng, việc sử dụng nhân dân tệ tại Hormuz chỉ tạo “áp lực gia tăng” chứ chưa đủ để làm thay đổi trật tự tài chính toàn cầu.

Để “phi USD hóa” thực sự, cần sự tham gia của các quốc gia vùng Vịnh – những nước đã định giá dầu bằng USD từ thập niên 1970.

“Bào mòn dần” vị thế của USD

Dù khó thay thế hoàn toàn USD trong ngắn hạn, việc mở rộng sử dụng nhân dân tệ có thể từng bước làm suy yếu vị thế của đồng tiền này trong một số lĩnh vực.

Các chuyên gia nhận định đây là quá trình “xói mòn dần dần” thay vì thay thế đột ngột.

Kết cục cuối cùng sẽ phụ thuộc vào diễn biến của xung đột Iran – Mỹ. Nếu Iran và Trung Quốc đạt được lợi thế, nhiều quốc gia có thể sẽ đẩy mạnh đa dạng hóa khỏi hệ thống tài chính dựa trên USD để tránh bị ảnh hưởng bởi các lệnh trừng phạt.

Ngược lại, nếu Mỹ đạt được mục tiêu chiến lược tại Iran, vị thế thống trị của đồng USD có thể được củng cố thêm trong một thời gian nữa.