Tại làng Laxmipur thuộc huyện Ganjam, bang Odisha, miền Đông Ấn Độ, lễ hội Raja thường là dịp để người dân chào đón mùa mưa. Trong ba ngày lễ, phụ nữ được nghỉ ngơi, còn đàn ông đảm nhận việc nấu nướng, dọn dẹp. Lễ hội cũng tôn vinh sự sinh sôi, nữ tính và nữ thần Đất Basumati trong tín ngưỡng Hindu.

Theo truyền thống, Raja diễn ra từ ngày 14 đến 16/6, trùng với thời điểm gió mùa bắt đầu và người dân xuống giống. Nhưng năm nay, những cánh đồng vẫn khô cằn, bầu trời không một gợn mây. Mưa chỉ xuất hiện vào cuối tháng, khiến mùa vụ bị chậm trễ.

Các chuyên gia khí hậu toàn cầu đã xác nhận khả năng xuất hiện “siêu” El Niño – phiên bản cực đoan của hiện tượng thời tiết El Niño – và dự báo hiện tượng này sẽ mạnh lên nhanh chóng từ tháng 7 đến tháng 9.

Tại Ấn Độ, El Niño thường đi kèm mùa mưa yếu, lượng mưa đến muộn và phân bố không đồng đều, các đợt khô hạn kéo dài cùng nhiệt độ cực đoan. Hệ quả có thể là hạn hán nông nghiệp, thiếu nước, gia tăng nhu cầu sử dụng điện và suy giảm mực nước tại các hồ chứa.

Tháng 6 vừa qua, lượng mưa tại Odisha thiếu hụt tới 40%. Dù mưa tăng trở lại trong tháng 7, tình trạng khô hạn vẫn chưa được cải thiện đáng kể. Trong 50 năm qua, bang này đã trải qua ít nhất 19 đợt hạn hán.

Không có hệ thống tưới tiêu đầy đủ, nhiều nông dân ở Laxmipur vẫn thận trọng gieo hạt vào những ngày cuối tháng 6, hy vọng mưa sẽ đến kịp thời để cây nảy mầm.

Mangala Sabar, 45 tuổi, vẫn nhớ rõ giai đoạn El Niño 2023-2024. “Việc cấy lúa thất bại hai lần trong mỗi năm và chúng tôi mất trắng toàn bộ mùa vụ”, ông kể.

Nông dân ở Odisha đang chuẩn bị cho một năm khó khăn khi hiện tượng El Niño "siêu mạnh" xảy ra sau một mùa hè khắc nghiệt.

Sanjith Mandal, 24 tuổi, cho biết những vụ mùa thất bát đã đẩy gia đình anh vào cảnh nợ nần.

“Gia đình tôi phải vay 30.000 rupee với lãi suất rất cao để trang trải chi phí. Hầu như ai ở đây cũng đang mắc nợ”, anh nói.

Theo Nitin Bassi, chuyên gia quản lý nước thuộc Hội đồng Năng lượng, Môi trường và Nước Ấn Độ (CEEW), mối lo lớn nhất trong các năm El Niño là lượng mưa giảm và độ ẩm đất suy yếu.

Sau mùa hè nóng bức, đất đai thường rất khô. Nếu đất không đủ độ ẩm khi mưa đến, lượng nước chảy vào hồ chứa, ao và các nguồn nước tự nhiên sẽ giảm, khiến nguồn nước phục vụ vụ mùa đông cũng bị đe dọa.

Gần 50% diện tích canh tác ở Odisha phụ thuộc chủ yếu vào nước mưa và không có hoặc thiếu hệ thống tưới tiêu. Một nghiên cứu của CEEW năm 2024 cho thấy trong thập niên qua, mùa mưa tại Odisha thường đến muộn tới một tuần, trong khi lượng mưa mùa đông lại tăng lên.

Với nhiều hộ gia đình, mất mùa đồng nghĩa nguồn sống bị thu hẹp. Ông Mangala Sabar phải làm thuê trong ngành xây dựng để nuôi gia đình bốn người. Thu nhập từ công việc thời vụ được bổ sung bằng lượng gạo tự trồng.

“Nếu có lúa, chúng tôi chỉ cần mua thêm thực phẩm và chi tiêu gia đình sẽ dễ kiểm soát hơn. Nếu mất mùa, tôi phải làm việc gấp đôi để kiếm tiền mua gạo cho cả năm”, ông nói. Tuy nhiên, mỗi tháng ông chỉ tìm được việc khoảng 15 ngày và công việc cũng rất bấp bênh.

Tại làng Mali Jagannathpur, nông dân đang chờ nước từ hồ chứa được dẫn qua hệ thống kênh trước khi gieo trồng. Nhưng không phải cánh đồng nào cũng tiếp cận được nguồn nước này.

Cô K. Sukumari, 28 tuổi, góa chồng và đang một mình nuôi hai con, cho biết không thể canh tác vì thiếu nước. Giếng khoan đã cạn, trong khi mưa nhiều năm qua thường đến muộn và không đủ.

Các chuyên gia nhận định, nông dân Odisha không phải những nạn nhân thụ động. Họ liên tục thích nghi, thay đổi cách canh tác và tìm thêm nguồn thu. Tuy nhiên, khả năng thích ứng tại chỗ không thể kéo dài mãi.

Khi rủi ro tăng lên, nhiều gia đình lựa chọn di cư để tìm việc. Dòng tiền gửi về từ người lao động xa quê đã trở thành nguồn thu quan trọng. Dù vậy, an ninh nguồn nước và khả năng dự báo thời tiết vẫn là nền tảng cho sức chống chịu lâu dài của cộng đồng.

Một số tổ chức đã triển khai trạm thời tiết tự động, lập bản đồ nguồn nước ngầm và xây dựng các công trình giữ nước chi phí thấp. Dự báo thời tiết được gửi qua WhatsApp và cập nhật lên bảng thông báo bằng tiếng địa phương.

Tuy nhiên, việc chỉ cung cấp dữ liệu chưa đủ để thay đổi quyết định của nông dân. Nhiều người vẫn tin vào kinh nghiệm truyền thống, quan sát đất, cây cối, mây trời và hành vi của côn trùng.

Dù “siêu” El Niño đang phủ bóng lên mùa vụ, người dân Odisha vẫn tiếp tục gieo trồng.

“Làm sao chúng tôi biết chắc mưa có đủ hay không? Lo lắng cũng chẳng thay đổi được gì. Chúng tôi vẫn sẽ gieo hạt vì chúng tôi là nông dân. Cứ canh tác rồi xem chuyện gì sẽ xảy ra", người nông dân Mangala Sabar nói.