Xung đột Iran làm gián đoạn nguồn cung

Trong tuần qua, Iran đã khiến giao thông qua Eo biển Hormuz gần như tê liệt và bắt đầu nhắm vào các cơ sở năng lượng quan trọng trong khu vực, bao gồm: Nhà máy lọc dầu Ras Tanura của Saudi Aramco; nhiều tàu chở dầu hoạt động tại Vịnh Ba Tư.

Những diễn biến này khiến thị trường năng lượng toàn cầu chao đảo.

Giá dầu chuẩn của Mỹ là West Texas Intermediate crude (WTI) đã tăng 38% trong tuần, có lúc vượt 92 USD/thùng - mức tăng mạnh nhất trong một tuần kể từ ít nhất năm 1985.

Trong khi đó, dầu chuẩn quốc tế Brent cũng tăng hơn 28%, có thời điểm vượt 94 USD/thùng trước khi giảm nhẹ.

Ông Aditya Saraswat, trưởng bộ phận nghiên cứu Trung Đông - Bắc Phi của Rystad Energy, cho biết: “Tác động của cú sốc giá dầu đang lan sang nhiều lĩnh vực, từ các trung tâm dữ liệu đến người tiêu dùng - những người cuối cùng sẽ cảm nhận điều đó tại trạm xăng”.

Giá xăng tăng theo giá dầu thô

Xăng được sản xuất thông qua quá trình pha trộn và lọc nhiều loại dầu thô khác nhau. Khi giá dầu thô tăng, chi phí của các nhà máy lọc dầu cũng tăng theo.

Kết quả là giá các sản phẩm tinh chế như xăng và dầu diesel cũng tăng, và chi phí này cuối cùng được chuyển sang người tiêu dùng.

Trên thị trường kỳ hạn, giá xăng bán buôn tại Mỹ đã tăng hơn 25% kể từ khi xung đột Iran bùng nổ.

Giá xăng dầu Mỹ vẫn phụ thuộc vào thị trường toàn cầu

Các mỏ dầu tại Texas, Alaska và nhiều khu vực khác giúp Mỹ sản xuất hơn 13 triệu thùng dầu mỗi ngày. Tuy nhiên, điều đó không ngăn được giá xăng tại các trạm bơm tăng mạnh chỉ trong vòng một tuần qua.

Theo số liệu của AAA, giá xăng trung bình toàn quốc hiện đã lên mức 3,32 USD/gallon, tăng từ 2,98 USD/gallon của tuần trước - tức tăng khoảng 0,38 USD.

Sự mâu thuẫn tưởng chừng khó hiểu này phản ánh một thực tế cơ bản của hệ thống năng lượng toàn cầu: dù Mỹ là “siêu cường dầu mỏ”, giá xăng vẫn phụ thuộc vào thị trường dầu toàn cầu.

Dầu mỏ được giao dịch trên thị trường quốc tế, nên giá cả phản ứng với biến động cung – cầu trên toàn thế giới, chứ không chỉ dựa vào sản lượng của một quốc gia.

Chẳng hạn, khi các nhà giao dịch lo ngại một tuyến vận chuyển dầu quan trọng như Eo biển Hormuz - nơi vận chuyển khoảng 20% nguồn dầu toàn cầu - có nguy cơ bị gián đoạn, giá dầu sẽ tăng ở khắp nơi, bao gồm cả Mỹ.

Thị trường nhiên liệu Mỹ vẫn gắn chặt với dòng chảy thương mại toàn cầu. Dầu thô và các sản phẩm tinh chế được mua bán quốc tế, và giá ở các khu vực thường biến động cùng nhau khi các tàu chở dầu chuyển hướng tới những thị trường trả giá cao nhất.

Điều đó có nghĩa là gián đoạn nguồn cung ở bất kỳ khu vực nào trên thế giới cũng có thể đẩy giá xăng tại Mỹ tăng lên, ngay cả khi nguồn nhập khẩu của Mỹ không bị ảnh hưởng trực tiếp.

Các sản phẩm tinh chế như xăng và dầu diesel thậm chí có thể phản ứng mạnh hơn dầu thô trong các cú sốc địa chính trị.

Ví dụ, hợp đồng tương lai dầu diesel tại Mỹ đã tăng gần 12% sau khi căng thẳng Trung Đông leo thang - cao hơn mức tăng của cả dầu thô và xăng.

Nếu chi phí vận chuyển hoặc bảo hiểm tăng cao khiến nguồn cung nhiên liệu tinh chế toàn cầu thắt chặt, các nhà máy lọc dầu Mỹ có thể xuất khẩu nhiều nhiên liệu hơn, từ đó khiến nguồn cung trong nước giảm và đẩy giá xăng nội địa lên cao.

Mỹ vẫn phải nhập khẩu một số loại dầu

Dù sản xuất dầu rất lớn, hệ thống lọc dầu của Mỹ được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước để xử lý dầu thô nặng và nhiều lưu huỳnh.

Trong khi đó, phần lớn sản lượng mới của Mỹ trong thập niên qua đến từ các mỏ dầu đá phiến, tạo ra loại dầu nhẹ và ít lưu huỳnh.

Do sự khác biệt này, các nhà máy lọc dầu Mỹ vẫn phải nhập khẩu hàng triệu thùng dầu nặng mỗi ngày. Tuy nhiên, phần lớn lượng dầu nhập khẩu này đến từ:

Theo dữ liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, điều này khiến Mỹ ít phụ thuộc trực tiếp hơn vào nguồn dầu Trung Đông so với châu Âu hay châu Á.

Nhà phân tích Daniela Hathorn của Capital nhận định: “Về mặt địa lý, Mỹ phần nào được bảo vệ khỏi bất ổn Trung Đông nhờ các đại dương và mức độ phụ thuộc thấp hơn so với châu Âu hoặc châu Á".

Giá xăng có thể còn tăng mạnh

Theo ông Robert Yawger, giám đốc giao dịch năng lượng tại Mizuho, cú sốc giá xăng hiện nay không chỉ đến từ căng thẳng địa chính trị ở Trung Đông mà còn bị khuếch đại bởi các yếu tố mang tính mùa vụ trong thị trường nhiên liệu Mỹ.

Tại Mỹ, từ cuối mùa xuân đến đầu mùa hè, các nhà máy lọc dầu bắt đầu chuyển sang sản xuất xăng pha chế mùa hè – loại nhiên liệu có tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt hơn nhằm hạn chế ô nhiễm không khí trong những tháng nhiệt độ cao. Công thức pha trộn mới yêu cầu tỷ lệ phụ gia và thành phần tinh chế khác so với xăng mùa đông, khiến chi phí sản xuất tăng lên đáng kể. Quá trình chuyển đổi này thường kéo dài vài tuần, làm giảm công suất tạm thời của các nhà máy lọc dầu và khiến nguồn cung xăng trên thị trường bị thắt chặt.

Trong bối cảnh đó, bất kỳ cú sốc nào về giá dầu thô trên thị trường quốc tế cũng có thể nhanh chóng truyền thẳng đến người tiêu dùng tại trạm bơm.

Các nhà phân tích năng lượng cho biết mối liên hệ giữa giá dầu và giá xăng tại Mỹ khá rõ ràng: cứ mỗi khi giá dầu thô tăng thêm 10 USD/thùng, giá xăng bán lẻ trung bình thường tăng khoảng 0,25 USD cho mỗi gallon. Điều này phản ánh chi phí nguyên liệu đầu vào của các nhà máy lọc dầu, vốn chiếm phần lớn trong giá thành nhiên liệu.

Hiện tại, giá dầu chuẩn quốc tế Brent crude đã vọt lên 116,70 USD/thùng, tăng 24,01 USD, tương đương 25,9% chỉ trong thời gian ngắn. Nếu mức tăng này được duy trì, nhiều chuyên gia cho rằng giá xăng tại Mỹ hoàn toàn có thể tăng thêm ít nhất 0,50 USD mỗi gallon, thậm chí cao hơn nếu thị trường tiếp tục lo ngại về nguồn cung dầu toàn cầu.

Đây là mức giá dầu cao nhất kể từ tháng 8/2022, thời điểm thị trường năng lượng toàn cầu chao đảo sau cú sốc nguồn cung từ cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine. Khi đó, các lệnh trừng phạt đối với dầu Nga và sự gián đoạn chuỗi cung ứng đã đẩy giá nhiên liệu tại nhiều quốc gia lên mức kỷ lục.

Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu căng thẳng tại Trung Đông tiếp tục leo thang, đặc biệt khi các tuyến vận chuyển dầu chiến lược bị gián đoạn, giá dầu có thể tiến gần hoặc vượt mốc 120 USD/thùng. Trong kịch bản đó, người tiêu dùng Mỹ có thể phải đối mặt với một làn sóng tăng giá xăng mới, gây áp lực lớn lên chi phí sinh hoạt và lạm phát trong nền kinh tế.