“Tới giờ chúng tôi vẫn chưa bán lúa, nhưng giá thu mua gần như không đổi so với năm 2025, trong khi chi phí sản xuất lại tăng mạnh. Một số người đang nghiêm túc cân nhắc không trồng vụ tiếp theo”, người nông dân Việt 50 tuổi cho biết, dẫn chứng giá dầu diesel đã tăng gấp đôi, cùng với nhiều loại vật tư khác.

Tình trạng tương tự cũng đang diễn ra tại Thái Lan – một trong ba nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới cùng Việt Nam và Ấn Độ. Nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu tại đây đang chịu áp lực lớn từ chi phí tăng cao do cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran.

Thái Lan đặt mục tiêu xuất khẩu 7 triệu tấn gạo trong năm 2026, nhưng cuộc chiến ở Trung Đông đã khiến thị trường toàn cầu rơi vào bất ổn, với gián đoạn nguồn cung, giá dầu tăng và nhiều bất định kinh tế.

“Chúng tôi rất lo lắng”, ông Chookiat Ophaswongse, Chủ tịch danh dự Hiệp hội Xuất khẩu Gạo Thái Lan, nói với Straitstimes.

Iraq – thị trường nhập khẩu gạo lớn nhất của Thái Lan, với khoảng 1 triệu tấn trong năm 2025 – hiện bị gián đoạn nghiêm trọng. Xuất khẩu gạo sang nước này đã “gần như dừng hẳn” do tàu thuyền không thể đi qua eo biển Hormuz.

Ông Chookiat kỳ vọng Thái Lan có thể chuyển hướng sang các thị trường lân cận như Malaysia, Indonesia và Philippines.

Tại Việt Nam, các chuyên gia cũng cảnh báo nếu chiến sự kéo dài, xuất khẩu gạo sẽ bị ảnh hưởng đáng kể.

Ông Do Ha Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) kiêm Tổng giám đốc Intimex Group nói với Straitstimes rằng, tác động hiện chưa quá nghiêm trọng vì Việt Nam chủ yếu xuất khẩu sang các thị trường gần như Trung Quốc và Philippines, nên áp lực logistics chưa lớn.

Philippines hiện là khách hàng lớn nhất, chiếm khoảng 40% tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, thị trường này đang thu hẹp do nhiều yếu tố, trong đó có chi phí logistics tăng vì xung đột Trung Đông.

“Nếu tình hình kéo dài, tác động sẽ mang tính căn bản tới sản xuất. Khi chi phí tăng mà giá bán không theo kịp, hiệu quả giảm, nông dân chắc chắn sẽ cân nhắc chuyển đổi cây trồng", ông Nam nói.

Một trong những yếu tố chính là chi phí vận chuyển tăng mạnh. Ông Gary Dale Cearley, Giám đốc điều hành công ty logistics Red Wolf Global, cho biết gạo Việt Nam chủ yếu được vận chuyển bằng đường biển từ khu vực TP.HCM.

Hiện nay, tàu phải tránh các vùng xung đột, khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm từ một đến hai tuần. Chi phí vận tải biển tăng 25-35%, chưa kể phí bảo hiểm và chi phí logistics nội địa cũng tăng đáng kể.

Dù vậy, tác động tiêu cực chưa xuất hiện ngay lập tức. Theo chuyên gia nông nghiệp Hoang Trong Thuy, xuất khẩu gạo của Việt Nam vẫn tăng về khối lượng do nhiều hợp đồng đã được ký từ năm trước. Tính đến giữa tháng 3, xuất khẩu đạt 1,74 triệu tấn, tăng 2,3% so với cùng kỳ 2025.

Tuy nhiên, giá gạo lại giảm, buộc doanh nghiệp phải chấp nhận để cạnh tranh với các đối thủ như Ấn Độ và Thái Lan. Điều này khiến biên lợi nhuận của cả nông dân và doanh nghiệp bị thu hẹp.

Về dài hạn, các chuyên gia cảnh báo xu hướng chuyển đổi cây trồng có thể ảnh hưởng tới nguồn cung gạo. Việt Nam hiện vẫn đảm bảo an ninh lương thực, với dự trữ quốc gia khoảng 500.000 tấn năm 2025 và mục tiêu 420.000 tấn trong năm 2026.

“An ninh lương thực không chỉ là đủ gạo hôm nay, mà còn là đảm bảo nông dân tiếp tục trồng lúa trong tương lai”, ông Nam nhấn mạnh.

Trong khi đó, ông Le Anh Tuan (Đại học Cần Thơ) cho rằng, nguy cơ thiếu lương thực ở Việt Nam hiện không lớn, nhờ năng lực sản xuất vượt trội của Đồng bằng sông Cửu Long – nơi cung cấp tới 90% lượng gạo xuất khẩu, tương đương hơn 8 triệu tấn mỗi năm.

Để thích ứng, chuyên gia khuyến nghị nông dân giảm sử dụng phân bón hóa học, chuyển sang canh tác hữu cơ, tối ưu tưới tiêu và phát triển lúa phát thải thấp – loại có giá cao hơn 10–25% so với lúa thường.

Tại An Giang, ông Giang cho biết hợp tác xã của ông đang tiên phong áp dụng công nghệ như drone để gieo sạ, bón phân và giám sát ruộng lúa nhằm giảm chi phí.

“Tôi ủng hộ giảm từ ba vụ xuống hai vụ mỗi năm. Chúng tôi chấp nhận sản lượng ít hơn nhưng bán được giá cao hơn", ông nói.

Trong khi đó, với nhiều nông dân khác như ông Boontham Khlaiphueak tại Thái Lan, việc bỏ trồng lúa là điều không dễ. Chi phí cày đất đã tăng từ 250 lên 500 baht mỗi rai, nhưng ông vẫn phải tiếp tục.

“Chúng tôi không còn lựa chọn nào khác ngoài chờ thời điểm thích hợp để gieo trồng, kể cả khi phải chịu lỗ”, ông nói.