Phần lớn dầu và khí đốt từ các quốc gia vùng Vịnh như Kuwait, Qatar, Bahrain, Iraq và Ả Rập Xê Út đều phải đi qua eo biển này. Tổng cộng, khoảng 20% nguồn cung dầu và khí đốt của thế giới được vận chuyển qua tuyến đường này.

Tuy nhiên, tầm quan trọng của khu vực Vịnh Ba Tư không chỉ nằm ở năng lượng. Đây còn là tuyến vận chuyển nhiều loại hàng hóa thiết yếu khác của kinh tế toàn cầu, bao gồm phân bón cho nông nghiệp ở Mỹ và Liên minh châu Âu, lưu huỳnh dùng trong sản xuất kim loại, pin và hóa chất, cũng như gạo và ngũ cốc từ Ấn Độ cung cấp lương thực cho nhiều quốc gia Trung Đông.

Chiến tranh khiến tuyến vận tải quan trọng tê liệt

Khi cuộc chiến tại khu vực bước sang ngày thứ 12, eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa do các mối đe dọa từ Iran. Tình hình này khiến nhiều chuyên gia lo ngại kinh tế toàn cầu có thể đối mặt với một cú sốc lớn.

Khi nguồn cung các mặt hàng chiến lược từ khu vực này bị gián đoạn, nhiều nhà máy và cơ sở sản xuất trên thế giới đang phải gấp rút tìm cách đảm bảo đủ nguyên liệu để duy trì hoạt động.

Một ví dụ điển hình là lưu huỳnh – nguyên liệu để sản xuất axit sulfuric, hóa chất được sản xuất nhiều nhất trên thế giới. Axit này được dùng để khai thác kim loại như đồng và cobalt, sản xuất phân bón, lọc xăng dầu và chế tạo pin xe điện.

Các nhà máy lọc dầu tại vùng Vịnh hiện sản xuất khoảng 18 triệu tấn lưu huỳnh mỗi năm, tương đương 21% nguồn cung toàn cầu.

Nguy cơ khủng hoảng phân bón và lương thực

Không chỉ lưu huỳnh, phân bón cũng là mặt hàng phụ thuộc lớn vào tuyến vận tải này. Theo ngân hàng ING, tới một nửa sản lượng phân bón toàn cầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz.

Nếu gián đoạn kéo dài, nguồn cung phân bón có thể trở nên khan hiếm tại nhiều khu vực phụ thuộc nhập khẩu như Brazil, Ấn Độ, Nam Á và một số quốc gia thuộc Liên minh châu Âu.

Điều này có thể làm tăng giá phân bón, gây sức ép lên chi phí sản xuất nông nghiệp và làm giảm năng suất các loại cây trồng tiêu thụ nhiều đạm như ngô và lúa mì, kể cả tại Mỹ.

Khủng hoảng năng lượng lan sang châu Á

Ngoài dầu mỏ, khu vực này còn là tuyến vận chuyển quan trọng của khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, hơn 110 tỷ mét khối LNG đã đi qua eo biển Hormuz trong năm ngoái.

Khoảng 93% LNG của Qatar và 96% LNG của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất phải đi qua tuyến đường này, tương đương gần 20% thương mại LNG toàn cầu. Hiện gần như không có tuyến vận chuyển thay thế cho khối lượng năng lượng khổng lồ này.

Nhiều nền kinh tế châu Á phụ thuộc nặng vào nguồn LNG từ vùng Vịnh. Ví dụ, Đài Loan nhập khoảng 1/3 khí đốt từ Qatar thông qua eo biển Hormuz và được cho là chỉ còn khoảng 10 ngày dự trữ.

Tác động của khủng hoảng cũng lan sang lĩnh vực hàng không. Theo công ty phân tích Vortexa, giá nhiên liệu máy bay đã tăng tới 150% chỉ trong một tuần.

Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với Châu Âu, nơi 30% nguồn cung nhiên liệu hàng không vận chuyển bằng đường biển đến từ Trung Đông.

Trung Đông đối mặt nguy cơ thiếu lương thực

Đối với các quốc gia Trung Đông, rủi ro thậm chí còn nghiêm trọng hơn khi khu vực này phụ thuộc lớn vào thực phẩm nhập khẩu.

Theo công ty phân tích vận tải Kpler, mỗi năm khu vực nhập khoảng 30 triệu tấn ngũ cốc và hạt có dầu bằng đường biển.

Một trung tâm logistics quan trọng là cảng Jebel Ali tại Dubai, thuộc Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, nơi tiếp nhận 16 triệu container mỗi năm, trong đó có phần lớn thực phẩm tươi và hàng tiêu dùng cho khu vực.

Nếu tàu container tiếp tục không thể đi qua Hormuz, nguy cơ thiếu lương thực tại Trung Đông có thể xuất hiện nhanh chóng, đặc biệt với các mặt hàng tươi sống không thể lưu trữ lâu.

Cuối tuần qua, khả năng mở lại eo biển Hormuz càng trở nên xa vời khi Mỹ và Israel tăng cường các cuộc tấn công vào cơ sở dầu khí của Iran.

Diễn biến này cũng khiến Trung Quốc – nước nhập khẩu phần lớn dầu thô từ Iran – phản ứng mạnh, cho rằng các cuộc tấn công là vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế.

Giá dầu có thể tăng mạnh

Theo ông Richard Meade, biên tập viên của tạp chí vận tải hàng hải Lloyd’s List, việc dòng chảy dầu mỏ và khí đốt từ khu vực Vịnh Ba Tư bị gián đoạn sẽ là cú sốc kinh tế lớn nhất đối với thế giới hiện nay. Lý do là khoảng 20% lượng dầu thô toàn cầu phải đi qua Eo biển Hormuz – một “nút thắt cổ chai” mà gần như không có tuyến thay thế hiệu quả.

Theo ông Meade, dầu vận chuyển qua Hormuz chủ yếu được chở bằng các siêu tàu chở dầu cỡ lớn (VLCC), mỗi chuyến có thể mang theo hàng trăm nghìn tấn dầu thô. Khối lượng khổng lồ này không thể chuyển sang đường ống hay tuyến vận tải khác trong thời gian ngắn, khiến bất kỳ sự phong tỏa nào tại eo biển đều lập tức gây thiếu hụt nguồn cung trên thị trường năng lượng toàn cầu.

Hiện giá dầu thế giới đang dao động khoảng 83–87 USD/thùng, nhưng các chuyên gia cảnh báo mức giá này có thể tăng rất nhanh nếu khủng hoảng kéo dài. Theo ông Meade, chỉ cần xung đột kéo dài thêm một tuần, giá dầu có thể vượt ngưỡng 90 USD/thùng. Nếu việc phong tỏa kéo dài hai đến ba tuần, chi phí năng lượng toàn cầu có thể tăng vọt, gây áp lực lớn lên các nền kinh tế vốn đang phải đối mặt với tăng trưởng chậm.

Không chỉ dầu mỏ, thị trường khí đốt tự nhiên cũng đối mặt nguy cơ tương tự. Khí hóa lỏng từ các nước vùng Vịnh – đặc biệt là Qatar và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất – cũng phải đi qua eo biển Hormuz trước khi tới châu Á và châu Âu. Khi nguồn cung bị gián đoạn, giá khí đốt có thể tăng mạnh, kéo theo chi phí điện và sưởi ấm tại nhiều quốc gia.

Bà Carole Nakhle, Tổng thư ký tổ chức nghiên cứu năng lượng Arab Energy Club, cảnh báo rằng việc đóng cửa kéo dài Eo biển Hormuz không chỉ gây khủng hoảng năng lượng mà còn có thể kích hoạt một vòng xoáy lạm phát toàn cầu mới.

Theo bà, năng lượng là đầu vào cơ bản của hầu hết các ngành kinh tế. Khi giá dầu và khí đốt tăng mạnh, chi phí sản xuất sẽ đồng loạt tăng theo trong nhiều lĩnh vực, từ hóa dầu, phân bón, vận tải, sản xuất kim loại cho tới nông nghiệp. Điều này có thể khiến giá hàng hóa và thực phẩm leo thang trên phạm vi toàn cầu.

“Giá năng lượng cao trong thời gian dài sẽ lan sang toàn bộ chuỗi cung ứng, khiến chi phí sản xuất tăng lên ở hầu hết các ngành công nghiệp,” bà Nakhle nhận định. Khi các doanh nghiệp buộc phải chuyển chi phí này sang người tiêu dùng, lạm phát có thể bùng phát trở lại tại nhiều nền kinh tế lớn.

Theo bà, mức độ nghiêm trọng của cú sốc kinh tế này sẽ phụ thuộc rất lớn vào diễn biến của cuộc xung đột tại Trung Đông trong những tuần tới. Nếu tuyến vận tải qua Hormuz sớm được khôi phục, thị trường năng lượng có thể ổn định trở lại. Nhưng nếu tình trạng phong tỏa kéo dài, thế giới có thể phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng năng lượng mới, tương tự các cú sốc dầu mỏ từng xảy ra trong lịch sử.