Elon Musk hiện đã là người giàu nhất thế giới, với khối tài sản ròng vượt 660 tỷ USD, theo Bloomberg. Việc gói thù lao Tesla năm 2018 - nay được định giá hơn 130 tỷ USD - được khôi phục hồi tháng 12, cùng triển vọng SpaceX IPO trong năm 2026, có thể đưa Musk tiến sát danh hiệu tỷ phú nghìn tỷ USD đầu tiên trong lịch sử. Song song đó, gói lương mới của ông, trị giá tối đa 1.000 tỷ USD, có thể bắt đầu chi trả trong 10 năm tới.

Dù Musk là trường hợp đặc biệt hiếm hoi, câu chuyện của ông phản ánh một xu hướng rộng lớn hơn: thu nhập và tài sản của các CEO đã tăng bùng nổ trong nhiều thập kỷ, chủ yếu nhờ thị trường chứng khoán tăng mạnh và việc trả lương ngày càng phụ thuộc vào cổ phiếu.

Theo Viện Chính sách Kinh tế Mỹ (EPI), trong 50 năm qua, thu nhập của nhóm CEO hàng đầu đã tăng tới 1.094%, trong khi mức tăng thu nhập của người lao động điển hình chỉ vỏn vẹn 26% - một khoảng cách ngày càng khó bỏ qua.

Số liệu từ công ty phân tích Equilar cho thấy, mức thù lao trung vị của CEO các công ty thuộc S&P 500 năm 2024 đạt 17,1 triệu USD, tăng gần 10% so với năm trước. Hiện nay, một CEO trung bình kiếm được gấp 192 lần nhân viên phổ thông - cao hơn tỷ lệ 186:1 của năm 2023.

Lương CEO tăng vì đâu?

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở cách cấu trúc gói lương. Thu nhập CEO thường gồm bốn phần: lương cơ bản, khuyến khích dài hạn, khuyến khích ngắn hạn và các đặc quyền khác. Trong đó, thưởng cổ phiếu - cả dài hạn lẫn ngắn hạn - chiếm phần áp đảo.

Theo Equilar, thưởng cổ phiếu chiếm 72% tổng thu nhập CEO năm 2024, với giá trị trung vị tăng 15% chỉ trong một năm. "Gói lương" nghìn tỷ USD của Musk thậm chí không có lương cơ bản; toàn bộ giá trị tiềm năng đến từ cổ phiếu, gắn với các mốc về vốn hóa thị trường và thành tích vận hành của Tesla. Ngay cả khi không đạt đủ mọi mục tiêu, Musk vẫn có thể thu về hàng tỷ USD.

Những người ủng hộ mô hình này lập luận rằng CEO chỉ giàu khi cổ đông giàu. Nếu giá cổ phiếu sụt giảm, thu nhập CEO cũng có thể “bốc hơi”. Tuy nhiên, các nhà phê bình cho rằng CEO chỉ kiểm soát một phần giá trị doanh nghiệp, trong khi các yếu tố vĩ mô và thị trường đóng vai trò không kém.

Một nghiên cứu của MSCI năm 2021, phân tích lương lãnh đạo giai đoạn 2006–2020, cho thấy mối tương quan yếu giữa lương CEO cao và hiệu quả doanh nghiệp. Đáng chú ý, các CEO có hiệu suất trung bình chỉ nhận ít hơn 4% thu nhập thực tế so với nhóm xuất sắc nhất, trong khi những CEO có mức lương được trao thấp nhất lại mang về lợi suất cao nhất cho cổ đông.

“Ý tưởng rằng người ngồi ở phòng giám đốc điều hành gần như một mình tạo ra giá trị cho cả công ty là điều ai cũng thấy không đúng”, bà Sarah Anderson từ Viện Nghiên cứu Chính sách nhận định.

Giải pháp nào thu hẹp khoảng cách ngày càng lớn?

Trong khi cơ chế “say on pay” cho phép cổ đông bỏ phiếu tư vấn về lương CEO, quyền quyết định cuối cùng vẫn nằm trong tay hội đồng quản trị. Nhiều nhà kinh tế cho rằng, thay vì cố kìm hãm lương CEO - vốn liên tục bị “đẩy trần” - cần mở rộng quyền sở hữu cổ phiếu cho người lao động.

Các chương trình ESOP (sở hữu cổ phiếu cho nhân viên) được xem là một hướng đi tiềm năng, giúp người lao động gia tăng an ninh tài chính, đồng thời nâng cao năng suất và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

Trong bức tranh đó, gói lương nghìn tỷ USD của Elon Musk không chỉ là câu chuyện về một cá nhân, mà là tấm gương phản chiếu rõ nét nhất sự mất cân đối ngày càng lớn trong phân phối thu nhập của chủ nghĩa tư bản hiện đại.