Trung Quốc rót tiền định vị lại chuỗi cung ứng nông sản từ Mỹ Latinh

Cách São Paulo chưa đầy 55km, cảng Santos hiện xử lý gần 1/4 lượng đậu tương xuất khẩu của Brazil. Suốt nhiều thập kỷ, các “ông lớn” nông nghiệp Mỹ như Archer Daniels Midland, Bunge và Cargill đã vận hành cơ sở tại đây.

Ngày nay, họ phải chia sẻ không gian với COFCO International, tập đoàn lương thực quốc doanh của Trung Quốc, đơn vị đã đầu tư khoảng 285 triệu USD trong những năm gần đây. Dự án mở rộng này sẽ biến COFCO trở thành nhà ga hàng rời khô lớn nhất cảng.

Và Santos không phải là trường hợp duy nhất. Ở phía tây, cảng Chancay đang mọc lên trên bờ biển trung tâm Peru.

Tập đoàn vận tải biển quốc doanh Trung Quốc COSCO Shipping đang đầu tư ít nhất 3,5 tỷ USD để xây dựng 15 cầu cảng, các khu logistics và một đường hầm dài 1,5km, cho phép hàng hóa đi thẳng từ cảng ra hệ thống cao tốc lân cận.

Khi đi vào vận hành đầy đủ, Chancay sẽ đóng vai trò trung tâm trung chuyển khu vực cho hàng xuất khẩu từ Peru, Argentina, Brazil, Chile, Ecuador và Colombia – từ đồng, lithium đến đậu tương và các nông sản khác. Dự kiến hoàn thành khoảng năm 2035, cảng này được kỳ vọng trở thành cảng lớn thứ ba của khu vực.

Những khoản đầu tư này, cùng nhiều dự án khác khắp khu vực, đã giúp Trung Quốc định vị lại chuỗi cung ứng nông sản từ Mỹ Latinh, trong bối cảnh Bắc Kinh dần xoay trục rời xa nông dân Mỹ để đáp trả chính sách thuế quan cao của Tổng thống Donald Trump.

Trung Quốc bắt đầu chuyển hướng từ năm 2018, khi các đợt tăng thuế trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump châm ngòi cho cuộc chiến thương mại toàn cầu. Nay trở lại Nhà Trắng, ông Trump tiếp tục đường lối này, và các khoản đầu tư của Trung Quốc cho thấy một sự dịch chuyển mang tính thế hệ, khó có thể đảo ngược ngay cả khi chiến tranh thương mại hạ nhiệt.

“Dấu hiệu nào cho thấy Trung Quốc sẽ ở lại Mỹ Latinh lâu dài? Chính là hạ tầng”, ông Henry Ziemer, nghiên cứu viên chương trình châu Mỹ tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định. CSIS cho biết 23 cảng tại Mỹ Latinh hiện có mức độ đầu tư nhất định từ Trung Quốc.

“Cảng biển, đường sắt, đường bộ, cầu, tàu điện ngầm, năng lượng, nhà máy điện – đó là những dấu hiệu rõ nhất cho thấy Trung Quốc có cam kết dài hạn… Đây đều là các dự án lâu dài”, ông Ziemer nói thêm.

Ông Daniel Munch, nhà kinh tế của Liên đoàn Nông trại Mỹ (American Farm Bureau Federation), cho rằng khi một quốc gia nắm quyền kiểm soát các cảng giúp thương mại nhanh hơn, rẻ hơn và đáng tin cậy hơn – như cảng Chancay – thì luồng thương mại sẽ bị "khóa chặt".

“Những mô hình đó có thể ăn sâu”, ông Munch cảnh báo, đồng thời lưu ý rằng không có cảng container nào của Mỹ nằm trong top 50 thế giới về quy mô.

Tin xấu với nông dân Mỹ, đặc biệt là người trồng đậu tương

Đậu tương là trụ cột của nông nghiệp Mỹ, nhất là tại vùng Trung Tây. Trên toàn quốc, hơn 270.000 trang trại trồng đậu tương, theo Tổng điều tra Nông nghiệp mới nhất. Ở bang Illinois, gần một nửa số trang trại phụ thuộc vào cây trồng này; tại Iowa và Minnesota, khoảng 4/10 trang trại cũng vậy.

Năm 2024, hơn 40% sản lượng đậu tương của Mỹ được xuất khẩu, trong đó khoảng một nửa sang Trung Quốc.

Nhưng căng thẳng Mỹ - Trung leo thang trong năm nay: ông Trump tăng thuế và thậm chí đe dọa áp thuế 157% lên toàn bộ hàng nhập khẩu từ Trung Quốc; Bắc Kinh đáp trả bằng cách cắt giảm nhập khẩu đậu tương Mỹ xuống gần như bằng 0 trong suốt 6 tháng.

Một thỏa thuận thương mại công bố vào tháng 11 năm ngoái đã chấm dứt việc đình chỉ này, theo đó Trung Quốc cam kết mua 12 triệu tấn đậu tương Mỹ trong hai tháng cuối năm 2025 và ít nhất 25 triệu tấn mỗi năm đến 2028, theo Đại học Purdue và farmdoc Daily.

Trong thời gian đó, Brazil đã vươn lên thành nhà cung cấp đậu tương lớn nhất cho Trung Quốc.

Theo báo cáo Triển vọng thương mại quốc tế Mỹ Latinh và Caribe 2023 của Ủy ban Kinh tế Liên Hợp Quốc khu vực Mỹ Latinh và Caribe (ECLAC), Trung Quốc hiện là một trong hai thị trường xuất khẩu chính của ít nhất 10 quốc gia, phần lớn ở Nam Mỹ.

Từ năm 2010 đến 2022, khu vực này chiếm gần 1/3 lượng nhập khẩu lương thực của Trung Quốc. Riêng Brazil cung cấp khoảng 21% lượng đó.

Ông José Manuel Salazar-Xirinachs, Tổng Thư ký ECLAC, cho biết trong những năm gần đây, Trung Quốc đẩy mạnh đầu tư vào viễn thông và hạ tầng giao thông – gồm sân bay, cảng biển, đường bộ, đường sắt, tàu điện ngầm – cùng với vệ sinh môi trường và giao thông đô thị. Các lĩnh vực này chiếm gần 60% tổng số dự án.

Nhà nghiên cứu Fernando Bastiani (Đại học São Paulo) nhận định Trung Quốc coi Brazil là đối tác chiến lược, chủ yếu nhờ nguồn cung đậu tương, và đã đáp lại bằng các khoản đầu tư hạ tầng.

“Hiện nay, COFCO tiếp cận trực tiếp nông dân, thu mua đậu tương và kiểm soát toàn bộ chuỗi thương mại, từ lưu kho đến vận chuyển sang Trung Quốc. Trong những năm gần đây, COFCO nhận ra rằng cần kiểm soát cả logistics (vận chuyển) và hạ tầng, vì đó là khâu then chốt", ông Bastiani nói.

Tại Brazil, chi phí logistics chiếm 20–25% giá thành đậu tương, chủ yếu do khoảng cách xa từ trang trại đến cảng và chi phí vận tải đường bộ cao. “Trung Quốc hiểu rằng đầu tư hạ tầng sẽ giúp Brazil cạnh tranh hơn”, ông Bastiani nói.

Tháng 5 năm ngoái, hai nước ký thêm các thỏa thuận mới nhằm làm sâu sắc quan hệ thương mại nông nghiệp, cho phép Brazil xuất khẩu thịt và phụ phẩm ethanol.

“Trong bối cảnh quốc tế biến động và đầy bất ổn, Trung Quốc và Brazil cần kiên định với khát vọng ban đầu là đóng góp cho tiến bộ nhân loại và phát triển toàn cầu”, Chủ tịch Tập Cận Bình phát biểu.

Trung Quốc rút lui khiến lưu lượng cảng Mỹ bị siết chặt

Trái ngược với sự tăng trưởng ở Mỹ Latinh, nhiều cảng Mỹ chứng kiến sự sụt giảm đáng kể.

Tại khu cảng New Orleans – hành lang ngũ cốc chủ lực – xuất khẩu đậu tương chỉ tăng chưa tới 3% từ tháng 9/2024 đến tháng 9/2025. Tại Los Angeles, lượng hàng giảm gần 15%; còn Seattle chứng kiến mức giảm mạnh nhất, lao dốc 81%, theo Cục Thống kê Giao thông thuộc Bộ Giao thông Mỹ.

Theo Liên đoàn Nông trại Mỹ, gần một nửa lượng ngô, đậu tương và lúa mì xuất khẩu của Mỹ đi qua hệ thống sông Mississippi – tuyến đường thủy nối Trung Tây với Vịnh Mexico, vận chuyển trung bình 65 triệu tấn nông sản rời mỗi năm trong 5 năm qua.

“Các cơ sở thu mua đậu tương từ nông dân cũng kéo dài tới mạng lưới đường sắt, nơi khối lượng vận chuyển – ít nhất là với đậu tương – đã giảm”, ông Mike Steenhoek, Giám đốc Liên minh Vận tải Đậu tương, cho biết.

Ông lưu ý rằng xuất khẩu ngô vẫn duy trì tốt, giúp giữ lại một phần hoạt động cảng, nhưng vấn đề cốt lõi vẫn còn: “Trung Quốc nhập khẩu nhiều đậu tương Mỹ hơn tất cả các khách hàng quốc tế khác cộng lại".

Tại cảng Los Angeles – cảng container lớn nhất Tây Bán cầu – xuất khẩu nông sản cũng suy yếu khi thương mại với Trung Quốc nguội lạnh.

“Xuất khẩu nói chung rất yếu và chúng tôi cho rằng đó là hệ quả của thuế trả đũa từ Trung Quốc. Nông nghiệp là mảng xuất khẩu lớn nhất của chúng tôi… và đậu tương là mặt hàng số một", ông Gene Seroka, Giám đốc điều hành cảng Los Angeles, nói.

Trước năm 2018, Trung Quốc chiếm khoảng 60% hoạt động của cảng; nay chỉ còn khoảng 40% và tiếp tục giảm, khi luồng thương mại chuyển sang Việt Nam, Indonesia, Thái Lan.

“Mỗi ngày chúng tôi đều lo ngại các chính sách này sẽ ảnh hưởng đến lượng hàng qua Los Angeles", ông Seroka nói và cho biết mỗi 4 container xử lý tại cảng tạo ra 1 việc làm; tại Nam California, 1/9 người lao động có việc liên quan đến cảng.

Chiến lược thương mại Mỹ vẫn bất định khi Trung Quốc tiến lên

Dù thỏa thuận đậu tương tháng 11 mang lại phần nào giải tỏa cho nông dân Mỹ, các phân tích của Đại học Purdue cho thấy xuất khẩu sang Trung Quốc năm nay vẫn có nguy cơ thấp nhất kể từ 2018.

Ngay cả khi Bắc Kinh mua 25 triệu tấn mỗi năm đến 2028, con số này vẫn thấp hơn khoảng 14% so với mức trung bình 5 năm 2020–2024.

Trong khi đó, Brazil đã xuất khẩu kỷ lục 79 triệu tấn đậu tương sang Trung Quốc tính đến tháng 10, chiếm gần 80% tổng lượng xuất khẩu trong giai đoạn này.

“Nông dân trồng đậu tương Mỹ đang đứng trước bờ vực thương mại và tài chính”, ông Caleb Ragland, Chủ tịch Hiệp hội Đậu tương Mỹ, cảnh báo.

Khi Trung Quốc mở thêm các tuyến cảng và vận tải mới tại Mỹ Latinh, mỗi dự án hạ tầng mới lại khiến khả năng Mỹ giành lại thị phần trong tương lai khó khăn hơn.

Dẫu vậy, nhiều nông dân vẫn coi Trung Quốc là thị trường thiết yếu. “Trung Quốc là người mua chi phí thấp và sẽ cần đậu tương Mỹ trong thời gian dài. Nhưng chúng tôi sẽ không bao giờ còn là nguồn cung số một của họ”, một nông dân Iowa nói.

Theo bà, cách duy nhất để Mỹ trở thành lựa chọn hàng đầu là đậu tương Mỹ rẻ hơn đáng kể so với Nam Mỹ.