Tại miền tây Bangladesh, thời điểm cuối tháng 3 đáng lẽ là giai đoạn cao điểm của vụ mùa khô. Thế nhưng, tại các trạm nhiên liệu dưới cái nắng như thiêu đốt lên tới 40 độ C, nông dân Dulal Hossain, 68 tuổi, phải ròng rã chầu chực suốt ba ngày trời cùng hàng trăm người dân làng. Đám đông xô đẩy, chen lấn để cắt hàng khiến những cuộc ẩu đả liên tục nổ ra, buộc lực lượng cảnh sát phải can thiệp bằng gậy gộc. Tất cả chỉ vì một cơ hội duy nhất: mua được một ít dầu diesel.

Trong đầu ông Hossain khi ấy trĩu nặng nỗi âu lo về những khóm lúa - nguồn sinh kế duy nhất của cả gia đình. Bình dầu diesel mà ông cố gắng chật vật mua được là nhiên liệu để nạp cho chiếc máy bơm hút nước ngầm tưới tiêu cho những thửa ruộng đang nứt nẻ.

Cuộc khủng hoảng này bắt nguồn từ chiến sự bùng nổ giữa Mỹ, Israel và Iran. Trận chiến tại Trung Đông đã làm tê liệt hoàn toàn giao thông hàng hải qua Eo biển Hormuz, khiến giá năng lượng toàn cầu leo thang chóng mặt và đẩy khu vực Nam Á vào cơn khát dầu diesel trầm trọng. Trầm trọng hơn, các loại cây trồng bị cắt đứt nguồn nước tưới thiết yếu.

Kỳ thu hoạch vào tháng trước, sản lượng lúa của ông Hossain chỉ còn vỏn vẹn một phần tư so với mức thông thường. Khoản thu hoạch ít ỏi này chỉ đủ giữ lại cho gia đình ăn qua ngày, không còn chút thặng dư nào để đem bán. Thiếu hụt tiền mặt, ông buộc phải cắt giảm các bữa ăn có thịt cá và đi vay mượn tiền để mua hạt giống rau màu cho vụ sau.

“Tôi đang thụt lùi vào nghèo đói”, người nông dân ngậm ngùi chia sẻ. 

Tác động lan rộng trên quy mô toàn cầu, bao gồm Việt Nam

Tình trạng của ông Hossain chỉ là một lát cắt thu nhỏ trong bức tranh u ám của ngành nông nghiệp toàn cầu.

Theo ước tính, một phần tư diện tích đất trồng trọt trên thế giới sử dụng hệ thống tưới tiêu, đóng góp tới 40% sản lượng lương thực toàn cầu. Dù các hệ thống tưới dùng điện mang lại hiệu quả môi trường tốt hơn, phần lớn các quốc gia đang phát triển vẫn phụ thuộc nặng nề vào động cơ diesel.

Theo một nghiên cứu gần đây, tại các quốc gia như Philippines, Việt Nam, Indonesia, Myanmar, Nigeria và Ethiopia, hầu như toàn bộ máy bơm tưới đều chạy bằng dầu diesel. Riêng tại Bangladesh, con số này chiếm tới 83%.

Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa không chỉ chặn đứng các lô hàng nhiên liệu mà còn làm gián đoạn chuỗi cung ứng phân bón.

Tại các quốc gia chịu tổn thương nặng nề như Somalia và Sudan, nạn đói cực độ đang bủa vây người dân trong bối cảnh các chương trình cứu trợ quốc tế bị cắt giảm nghiêm trọng. Ngay cả tại những nước từng có mức sống cải thiện như Bangladesh, một "cú sốc đảo ngược vận may" cũng đang diễn ra rõ rệt.

Cuộc khủng hoảng năng lượng đang bóp nghẹt khả năng sản xuất lương thực. Sự gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu không chỉ đẩy giá phân bón lên cao mà còn tước đoạt nguồn nước tưới thiết yếu của hàng triệu hộ tiểu nông.

Vòng xoáy nợ nần và gánh nặng của người nông dân

Mặc dù chính phủ Bangladesh đã cố gắng ưu tiên điện cho các hệ thống tưới tiêu công cộng lớn để hạn chế cú sốc đối với vụ lúa gạo chính, nhưng tại các vùng nông thôn sâu xa - nơi hàng chục nghìn máy bơm diesel hoạt động ngoài tầm với của lưới điện quốc gia - người dân đang phải gánh chịu hậu quả nặng nề.

Nông dân Nazrul Islam, người hàng xóm của ông Hossain, lần đầu tiên trong đời phải đi vay khoảng 400 USD từ một tổ chức tín dụng địa phương để có tiền trồng đay. Lo sợ nguồn thu vụ tới không đủ chi trả tiền dầu diesel cho vụ lúa boro sắp tới cũng như chi phí phân bón leo thang, ông Islam luôn trong trạng thái căng thẳng tột độ.

Tương tự, nông dân Sazzad Hossain cũng đã vay tiền để mua phân bón nhưng hiện đã bị trễ hạn trả nợ hàng tháng. Cảm giác xấu hổ trước xóm làng khiến ông phải cắt giảm thực phẩm mua về và thậm chí không dám mua quần áo mới cho hai con trai trong dịp lễ Eid quan trọng vừa qua.

Bản thân cụ ông Dulal Hossain cũng phải hạ mình đi vay tiền chính người con trai cả để thuê nhân công thu hoạch rau màu.

“Trước đây tôi là người cho con cái tiền. Giờ tôi lại phải đi vay chúng nó. Cảm giác ấy chẳng dễ chịu chút nào", ông bộc bạch.

Nguy cơ dài hạn đối với an ninh lương thực

Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu khủng hoảng dầu diesel tiếp tục kéo dài, nông dân có xu hướng từ bỏ việc tiếp tục đầu tư canh tác hoặc buộc phải chuyển sang các loại cây trồng ít tốn nước hơn như lúa mì và ngô.

Tuy nhiên, điều này sẽ tạo ra rủi ro lớn vì toàn bộ chuỗi cung ứng nông nghiệp tại địa phương từ phân bón đến thuốc trừ sâu đều được thiết lập chuyên biệt cho cây lúa nước.

Giữa vô vàn biến số bất định từ thời tiết cho đến những cuộc chiến tranh cách nửa vòng trái đất, người nông dân Bangladesh và nhiều nơi khác nhận ra rằng mọi nỗ lực lao động cật lực của họ đều không còn nằm trong tầm kiểm soát.

Cuộc xung đột tại Trung Đông không chỉ làm gián đoạn nguồn nước tưới mà còn đang xói mòn tận gốc sự ổn định tài chính và an ninh lương thực của hàng triệu hộ gia đình tiểu nông.