Eo biển Hormuz: "Tử huyệt" của năng lượng toàn cầu

Các cuộc tấn công phủ đầu của Mỹ - Israel và phản ứng quyết liệt từ Iran đã làm chao đảo thị trường năng lượng. Dù Iran chỉ đóng góp khoảng 3-4% sản lượng dầu toàn cầu, nhưng vị trí địa lý sát gần Eo biển Hormuz – "cổ chai" chiến lược quan trọng nhất thế giới – buộc các chuyên gia phải liên tục điều chỉnh dự báo giá theo hướng tiêu cực.

Một sự gián đoạn kéo dài tại eo biển này, nơi vận chuyển 1/5 lượng dầu sản xuất toàn cầu, có thể đẩy giá dầu vượt ngưỡng 100 USD/thùng. Kịch bản này không chỉ giáng đòn mạnh vào kinh tế toàn cầu mà còn đẩy lạm phát lên mức khó kiểm soát.

Vào thứ Hai (2/3), phiên giao dịch đầu tiên sau các cuộc không kích, giá dầu thô Brent đã có lúc vọt tăng tới 13% trước khi hạ nhiệt về mức 77 USD/thùng. Tâm điểm chú ý của giới thương nhân hiện đổ dồn về Hormuz, nơi các hoạt động vận tải thương mại gần như đã rơi vào tình trạng đóng băng.

Chuỗi cung ứng bị đe dọa trực diện

Tình hình trở nên tồi tệ hơn khi Saudi Arabia buộc phải đóng cửa nhà máy lọc dầu nội địa lớn nhất vào thứ Hai sau khi bị máy bay không người lái của Iran tấn công. Làn làn sóng tấn công này cũng dẫn đến việc đóng cửa hàng loạt cơ sở dầu khí khắp Trung Đông.

Trước đó, liên minh OPEC+ đã nhóm họp vào Chủ nhật và đồng ý tăng sản lượng từ tháng 4 nhằm trấn an thị trường. Tuy nhiên, ông William Jackson, chuyên gia kinh tế trưởng tại Capital Economics, nhận định: "Nếu xung đột kéo dài và ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn cung thực tế do Iran phong tỏa eo biển Hormuz, giá dầu có thể nhảy vọt lên mốc 100 USD".

Tiềm lực dầu khí của Iran lớn đến mức nào?

Với sản lượng khoảng 3,3 triệu thùng/ngày, Iran là nhà sản xuất lớn thứ tư trong khối OPEC và sở hữu trữ lượng khí đốt hàng đầu thế giới. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), Iran nắm giữ 1/4 trữ lượng dầu tại Trung Đông và 12% toàn cầu.

Dù chịu lệnh trừng phạt từ phương Tây, Iran vẫn tìm được cách lách luật để xuất khẩu 90% lượng dầu sang Trung Quốc, tăng sản lượng thêm 1 triệu thùng/ngày trong giai đoạn 2020-2023.

Năm 2023, doanh thu xuất khẩu dầu ròng của Iran đạt khoảng 53 tỷ USD, nguồn thu sống còn cho ngân sách chính phủ dù nền kinh tế đã có bước đa dạng hóa.

Kịch bản "đóng băng" dòng chảy năng lượng

Eo biển Hormuz là tuyến đường huyết mạch kết nối Vịnh Ba Tư với vịnh Oman và Biển Ả Rập. Đây là lối đi duy nhất cho dầu thô từ Saudi Arabia, UAE, Kuwait và Iraq đến với thế giới.

Hiện nay, lưu thông qua eo biển này đã dừng lại khi các chủ tàu tạm dừng vận chuyển vì lo ngại an ninh. Điều này đe dọa chặn đứng 15 triệu thùng dầu/ngày – tương đương 30% thương mại dầu thô bằng đường biển toàn cầu.

Rystad Energy cảnh báo, ngay cả khi sử dụng các cơ sở hạ tầng thay thế để vòng qua eo biển, thế giới vẫn sẽ thâm hụt khoảng 8-10 triệu thùng dầu/ngày.

Ông Jorge Leon, Phó Chủ tịch cấp cao tại Rystad Energy, cho biết: "Dù eo biển bị đóng cửa bằng vũ lực hay do các đơn vị vận tải chủ động né tránh rủi ro, tác động là như nhau. Nếu không có tín hiệu xuống thang nhanh chóng, giá dầu sẽ được định giá lại theo chiều hướng tăng mạnh ngay đầu tuần".

Phản ứng từ OPEC+ và Saudi Arabia

OPEC+ đã công bố mức tăng hạn ngạch sản xuất cao hơn dự kiến vào Chủ nhật tuần trước. Saudi Arabia cũng đã tăng cường xuất khẩu trong những tuần gần đây (đạt 7,3 triệu thùng/ngày trong tháng 2) như một nỗ lực tạo "vùng đệm" ngắn hạn trước khi cuộc tấn công nổ ra.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo các vùng đệm này chỉ có tác dụng giảm nhẹ cú sốc ngắn hạn chứ không thể bù đắp cho sự đứt gãy cấu trúc bền vững nếu chiến sự kéo dài.

Hệ lụy kinh tế toàn cầu: Bóng ma lạm phát quay trở lại

Dầu thô là đơn vị kinh tế cơ bản, nên giá dầu tăng sẽ kéo theo giá mọi loại hàng hóa khác.

Chuyên gia William Jackson phân tích: "Theo quy tắc ngón tay cái, giá dầu tăng 5% mỗi năm thường cộng thêm 0,1 điểm phần trăm vào lạm phát trung bình của các nền kinh tế lớn. Do đó, việc dầu Brent lên mức 100 USD có thể khiến lạm phát toàn cầu tăng thêm 0,6 - 0,7 điểm phần trăm".

Lạm phát cao hơn sẽ bào mòn niềm tin và sức chi tiêu của người tiêu dùng. Các ngân hàng trung ương có thể buộc phải duy trì hoặc tăng lãi suất để kiềm chế giá cả, từ đó làm chậm lại đà tăng trưởng vốn đang mong manh của kinh tế thế giới.