Từ lòng hồ thủy điện, người dân miền núi có thêm kế sinh nhai ổn định

Theo ông Ngô Xuân Thế, Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Thủy điện A Vương (UpCOM: AVC), từ khi chính thức phát điện vào tháng 10/2008 đến nay, Nhà máy Thủy điện A Vương luôn vận hành an toàn, hiệu quả, đáp ứng đúng yêu cầu huy động của hệ thống điện quốc gia, với tổng sản lượng điện lũy kế hơn 11,8 tỷ kWh, doanh thu trên 10.540 tỷ đồng và nộp ngân sách nhà nước hơn 2.300 tỷ đồng.

Song song với nhiệm vụ sản xuất điện, công tác vận hành hồ chứa được thực hiện nghiêm ngặt theo quy trình đơn hồ, liên hồ chứa trên lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn, góp phần cắt giảm lũ cho hạ du trong mùa mưa và điều tiết, bổ sung nguồn nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất trong mùa cạn.

Đáng chú ý, Thủy điện A Vương xác định an sinh xã hội là nhiệm vụ xuyên suốt gắn với trách nhiệm doanh nghiệp đối với cộng đồng dân cư vùng dự án. Từ khi đi vào vận hành, công ty đã dành hơn 8,5 tỷ đồng cho các hoạt động hỗ trợ địa phương và người dân, với nhiều chương trình thiết thực như xây dựng 37 nhà đại đoàn kết, nhà tình nghĩa; hỗ trợ xây dựng nhà vệ sinh cho các hộ dân; chương trình “tiếp sức đến trường”, may đồng phục cho học sinh; khám bệnh, cấp phát thuốc miễn phí; hỗ trợ khắc phục thiên tai, dịch bệnh và chăm lo đời sống người dân vào các dịp lễ, Tết. Hiện nay, công ty là đơn vị kết nghĩa với xã Mà Cooih (nay là xã Bến Hiên, TP Đà Nẵng).

Thời gian qua, Thủy điện A Vương đã phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương triển khai nhiều mô hình sinh kế tại khu vực lòng hồ. Nổi bật là mô hình thả hơn 15.000 con cá giống có giá trị kinh tế cao xuống lòng hồ Thủy điện A Vương; mô hình trồng 4.400 cây tre Điền trúc lấy măng trên diện tích 4,8 ha tại xã Dang (nay thuộc xã Tây Giang), hỗ trợ 40 hộ dân với kinh phí 200 triệu đồng; mô hình trồng 70.000 cây quế Yên Bái trên diện tích 14 ha tại xã Mà Cooih (nay là xã Bến Hiên), với tổng kinh phí hỗ trợ hơn 194 triệu đồng.

Các mô hình này không chỉ tạo sinh kế lâu dài, tăng thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo vệ rừng, giữ nguồn sinh thủy cho hồ chứa và khu vực hạ du.

Cùng với Thủy điện A Vương, Công ty Thủy điện Sông Tranh cũng ghi nhận nhiều kết quả tích cực trong triển khai chương trình sinh kế từ năm 2023 đến nay. Theo ông Vũ Đức Toàn, Giám đốc Công ty Thủy điện Sông Tranh, đơn vị đã phối hợp với địa phương thả tổng cộng 775.000 con cá giống nhằm tái tạo nguồn lợi thủy sản lòng hồ; hỗ trợ xây dựng 13 nhà tình nghĩa; trao hàng trăm suất quà, xe đạp, học bổng cho học sinh nghèo và hỗ trợ trang thiết bị y tế, giáo dục cho các xã vùng dự án. Đặc biệt, công ty đang phối hợp triển khai thí điểm mô hình nuôi cá lồng bè và hỗ trợ bò giống sinh sản cho hộ nghèo, từng bước hình thành sinh kế ổn định cho người dân khu vực hồ Thủy điện Sông Tranh 2.

Từ thực tiễn triển khai, các doanh nghiệp thủy điện kiến nghị TP Đà Nẵng sớm ban hành quy trình, hướng dẫn thống nhất trong thực hiện Chương trình sinh kế; tạo điều kiện thuận lợi về thủ tục cấp phép cho các hoạt động sinh kế phù hợp trong phạm vi hồ chứa, đồng thời nhân rộng các mô hình hiệu quả giữa các lưu vực hồ.

Sinh kế vùng hồ từng bước đi vào chiều sâu

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Đà Nẵng, việc triển khai chương trình sinh kế cho người dân lưu vực các hồ thủy điện thời gian qua được thực hiện đồng bộ, đúng mục tiêu và đối tượng thụ hưởng, đồng thời lồng ghép hiệu quả nguồn vốn sự nghiệp với các Chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững.

Sau 3 năm triển khai, chương trình đã hình thành 17 mô hình, dự án sinh kế thuộc các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và thủy sản. Nhiều mô hình cho thấy sự phù hợp với điều kiện tự nhiên, tập quán canh tác của người dân miền núi và có khả năng nhân rộng.

Trong lĩnh vực trồng trọt, các mô hình trồng mít ruột đỏ Indo, sầu riêng bước đầu mang lại kết quả tích cực, cây sinh trưởng tốt, mở ra hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nâng cao giá trị kinh tế trên đơn vị diện tích. Ở lĩnh vực chăn nuôi, mô hình nuôi ngan địa phương, heo cỏ sinh sản theo hướng an toàn sinh học đạt tỷ lệ nuôi sống cao, giúp người dân chủ động con giống, tăng thu nhập và thay đổi tập quán chăn nuôi truyền thống.

Đáng chú ý, các mô hình lâm nghiệp trồng giổi, lim xanh, keo lai xen giổi với tổng diện tích trên 20 ha đã góp phần phủ xanh đất trống, đồi trọc, nâng cao độ che phủ rừng và tạo sinh kế lâu dài cho người dân vùng lòng hồ. Trong lĩnh vực thủy sản, mô hình nuôi cá lăng nha, cá diêu hồng lồng bè trên các hồ thủy điện cho hiệu quả kinh tế rõ nét, với lợi nhuận bình quân đạt trên 80 triệu đồng mỗi hộ mỗi năm.

Theo đánh giá của Sở Nông nghiệp và Môi trường, các mô hình sinh kế đã giúp nhiều hộ dân tăng thu nhập từ 15–20%, tạo việc làm tại chỗ, hạn chế tình trạng di cư lao động tự do, góp phần ổn định đời sống và giảm nghèo bền vững. Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, chương trình còn tạo chuyển biến rõ rệt trong nhận thức của người dân về sản xuất bền vững, bảo vệ rừng và môi trường sinh thái.

Tuy vậy, chương trình vẫn đối mặt với một số khó khăn như quy mô mô hình còn nhỏ, liên kết tiêu thụ sản phẩm chưa bền vững, nguồn vốn hỗ trợ còn hạn chế. Trước thực tế này, Sở Nông nghiệp và Môi trường kiến nghị TP Đà Nẵng tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, bổ sung nguồn lực, tăng cường đào tạo nghề và khuyến khích phát triển các mô hình sinh kế gắn với du lịch trải nghiệm, sản phẩm OCOP.

Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Trần Chí Cường cho rằng, thành công của chương trình sinh kế cho người dân vùng lưu vực các hồ chứa thủy điện không chỉ được đo bằng số lượng mô hình triển khai, mà quan trọng hơn là sự phát triển bền vững của người dân và sự hài hòa lợi ích giữa chính quyền, doanh nghiệp thủy điện và cộng đồng dân cư vùng lưu vực.

Các mô hình sinh kế phải được lựa chọn trên cơ sở phù hợp với điều kiện tự nhiên, địa hình miền núi và tập quán sản xuất của đồng bào dân tộc thiểu số. Chỉ những mô hình được người dân đồng thuận, chủ động tham gia và có khả năng phát triển ổn định mới được xem xét nhân rộng. Cùng với đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, biểu dương các mô hình điển hình, cách làm hiệu quả để tạo tính lan tỏa.

Phó Chủ tịch UBND TP Trần Chí Cường lưu ý các địa phương bị tác động bởi các dự án thủy điện phải chủ động nghiên cứu, nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người dân nhằm đề xuất, xây dựng các mô hình sinh kế phù hợp, có tính khả thi cao.