Trung Quốc âm thầm cắt đứt đậu tương Mỹ

Tại rìa một trong hàng loạt trang trại nuôi lợn trải dài trên các vùng đồng bằng rộng lớn ở Thái Châu, cách Thượng Hải khoảng hai giờ lái xe về phía tây bắc, hai bể vuông chứa thứ chất lỏng màu vàng nâu, mùi nồng đang trở thành chìa khóa giúp giảm một nửa lượng đậu tương đắt đỏ trong thức ăn chăn nuôi.

Bên trong các bể là hỗn hợp nguyên liệu rẻ tiền có nguồn gốc địa phương, bao gồm cám, dây bí và bã rượu. Tuy nhiên, điểm đặc biệt là chúng được lên men – giống như sữa chua – giúp protein được phân giải sẵn, dễ tiêu hóa hơn, từ đó giảm nhu cầu sử dụng protein chất lượng cao từ đậu tương, loại mà Trung Quốc phải nhập khẩu tới 80%.

Với chủ trang trại Gao Qinshan (47 tuổi), động lực thay đổi khẩu phần ăn cho lợn hoàn toàn đến từ yếu tố chi phí. Thức ăn chiếm tới 70% chi phí nuôi lợn, trong khi giá đậu tương đã tăng mạnh do căng thẳng thương mại giữa Bắc Kinh và Washington, cộng thêm tác động từ chiến sự Trung Đông.

“Giá đậu tương trở nên quá bất ổn”, ông Gao than thở.

Trong bối cảnh ngành chăn nuôi đã chịu áp lực từ tình trạng dư cung và nhu cầu tiêu dùng yếu, “nuôi lợn giờ không còn có lãi. Ai cũng đang tìm cách cắt giảm chi phí", ông Gao nói.

Tuy nhiên, sự tập trung vào chi phí ở cấp cơ sở lại phản ánh một mục tiêu chiến lược lớn hơn của Bắc Kinh: đảm bảo an ninh lương thực và tăng cường tự chủ nguồn cung.

Chính phủ Trung Quốc đã đẩy nhanh chiến dịch mở rộng các nguồn protein thay thế cho vật nuôi từ tháng 3 năm ngoái, đúng thời điểm căng thẳng thương mại leo thang trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Đậu tương nhanh chóng trở thành một “quân bài mặc cả” quan trọng.

Các cuộc phỏng vấn của Reuters với hàng chục nhà sản xuất thức ăn chăn nuôi, nông dân, nhà nghiên cứu nhà nước và chuyên gia ngành cho thấy Bắc Kinh đang triển khai nhanh hơn dự kiến các công nghệ mới, đặc biệt là thức ăn lên men.

Đây được xem là “phiên bản nông nghiệp” của chiến dịch phát triển nội địa trong lĩnh vực chip bán dẫn và trí tuệ nhân tạo – những ngành bị thúc đẩy bởi các hạn chế xuất khẩu công nghệ từ Mỹ.

“Hiện nay, mục tiêu chính sách quốc gia lớn nhất trong nông nghiệp là giảm sử dụng khô đậu tương. Nguyên nhân trực tiếp nhất là cuộc chiến thương mại với Mỹ. Và lên men là yếu tố then chốt”, bà Fu Zhenzhen, chuyên gia phân tích thức ăn chăn nuôi tại Beijing Orient Agribusiness Consultants, cho biết.

Thúc đẩy nông dân thay đổi

Trung Quốc là quốc gia nhập khẩu đậu tương lớn nhất thế giới, với giá trị lên tới 52,7 tỷ USD trong năm 2024, trong đó khoảng 12 tỷ USD đến từ Mỹ, theo Ngân hàng Thế giới.

Lượng nhập khẩu năm ngoái tăng 6,5%, đạt kỷ lục 111,8 triệu tấn.

Hiện thức ăn lên men chiếm khoảng 8% tổng lượng thức ăn công nghiệp tại Trung Quốc, tăng từ 3% năm 2022, và có thể đạt 15% vào năm 2030. Theo tính toán của Reuters, xu hướng này có thể giúp Trung Quốc giảm tới 6,3% lượng nhập khẩu đậu tương so với mức năm ngoái.

Ngành nuôi lợn đóng vai trò quan trọng trong bài toán an ninh lương thực của Bắc Kinh, khi thịt lợn là thực phẩm thiết yếu trong khẩu phần ăn truyền thống. Trung Quốc hiện chiếm một nửa tổng đàn lợn toàn cầu, và lợn phụ thuộc nhiều vào khô đậu tương hơn so với gia cầm hay gia súc.

Các trang trại như của ông Gao chiếm khoảng 1/3 sản lượng chăn nuôi của quốc gia – nước sản xuất thịt lớn nhất thế giới.

Tuy nhiên, việc chuyển sang thức ăn lên men không hề dễ dàng. Nhiều trang trại phải cải tổ toàn bộ hệ thống cho ăn. Bản thân ông Gao cũng gặp khó khăn ban đầu khi thức ăn bị mốc và hư hỏng. Không ít nông dân đã bỏ cuộc.

Để đảm bảo thành công, chính phủ Trung Quốc đang hỗ trợ toàn diện, từ ưu đãi cho từng khâu trong chuỗi cung ứng đến khuyến khích toàn ngành chuyển đổi.

Nhắm vào toàn bộ chuỗi cung ứng

Công ty Muyuan Foods – nhà nuôi lợn lớn nhất thế giới – đã giảm tỷ lệ khô đậu tương trong thức ăn từ 10% cách đây 6 năm xuống còn 7,3% hiện nay, nhờ sử dụng axit amin tổng hợp sản xuất từ tinh bột ngô lên men.

Tập đoàn nông nghiệp New Hope Liuhe cũng đã phát triển thức ăn cho gà và vịt không chứa đậu tương bằng cách lên men bèo tấm và các nguồn protein giá rẻ khác.

Trong khi đó, hai “ông lớn” sữa của Trung Quốc là Yili và Mengniu đã giảm 20% lượng khô đậu tương trong thức ăn cho bò, theo các nguồn tin từ trung tâm đổi mới công nghệ sữa quốc gia.

Trung Quốc cũng thu hút đầu tư nước ngoài, với tập đoàn Louis Dreyfus (Hà Lan) lên kế hoạch xây dựng dây chuyền sản xuất thức ăn lên men đầu tiên tại Thiên Tân.

“Trung Quốc đang đứng ở tuyến đầu của công nghệ lên men”, ông Shambhu Nath Jha, chuyên gia tư vấn của Fact.MR, nhận định.

Thị trường thức ăn lên men của Trung Quốc đã đạt giá trị khoảng 6 tỷ USD năm ngoái, nhanh chóng bắt kịp châu Âu (7 tỷ USD), trong khi thị trường Mỹ chỉ khoảng 2,5 tỷ USD do nguồn đậu tương và ngô dồi dào hơn.

Chi phí, độ phức tạp và bài toán chất lượng

Bắc Kinh đang có lợi thế lớn khi giá thịt lợn xuống mức thấp nhất trong 16 năm, khiến mọi biện pháp giảm chi phí đều dễ được chấp nhận.

Tuy nhiên, trở ngại lớn của mô hình thức ăn lên men là thiếu tiêu chuẩn thống nhất.

Một số chuyên gia cảnh báo rằng nếu chỉ lên men các nguyên liệu sẵn có, lợn có thể phát triển chậm hơn và dễ mắc bệnh hơn. Cuối cùng, yếu tố quyết định có thể là… hương vị thịt.

“Người tiêu dùng ngày càng đòi hỏi thịt chất lượng cao hơn, nhưng ngành chăn nuôi hiện chỉ tập trung vào giảm chi phí và làm theo định hướng của chính phủ", ông Ian Lahiffe, chuyên gia nông nghiệp tại Bắc Kinh, nhận xét.

“Đậu tương mang lại nhiều lợi ích. Vấn đề là làm sao giảm phụ thuộc mà không phải đánh đổi sức khỏe vật nuôi và hương vị thịt", vị chuyên gia nói thêm.