Dấu tích trăm năm giữa miền quê thanh bình

Đền Cả được xây dựng từ thế kỷ XVI, là nơi thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang cùng các vị phúc thần, nhân thần, những bậc đại khoa, tướng lĩnh có công bảo quốc hộ dân. Trải qua bao biến thiên của lịch sử, khi nhiều công trình tín ngưỡng bị tàn phá, Đền Cả vẫn gần như giữ được nguyên vẹn dáng vẻ cổ kính, lưu giữ nhiều hiện vật quý giá.

Trong số đó, nổi bật là bốn đạo sắc phong cổ: sắc phong niên hiệu Vĩnh Khánh cách nay hơn 300 năm, sắc phong thời Cảnh Thịnh (Tây Sơn) và hai sắc phong triều Nguyễn. Những tư liệu này không chỉ có giá trị về mặt lịch sử mà còn khẳng định vị thế quan trọng của ngôi đền trong đời sống tâm linh và hành chính qua các triều đại phong kiến.

Không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng, Đền Cả còn in đậm dấu ấn trong các phong trào yêu nước. Thời kỳ Văn thân Cần Vương chống Pháp, nơi đây cùng chùa Bảo Lâm từng là chốn ẩn náu, hoạt động của nghĩa quân cụ Nghè Nguyễn Xuân Ôn, Lê Doãn Nhã.

Giai đoạn 1930–1945, đền trở thành địa điểm hội họp, hoạt động bí mật của tổ chức cơ sở Đảng, góp phần vào sự nghiệp giành độc lập dân tộc. Những lớp trầm tích lịch sử ấy càng làm cho không gian nơi đây thêm phần thiêng liêng, sâu lắng.

Năm 2012, Đền Cả được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đến năm 2022, di tích tiếp tục được công nhận là sản phẩm du lịch OCOP 3 sao của tỉnh Nghệ An, minh chứng cho giá trị văn hóa bền vững và tiềm năng phát triển du lịch địa phương.

Tọa lạc trên khu đất cao ráo, thoáng đãng, phía trước là cánh đồng xanh ngút ngàn, xa xa là hệ thống ao hồ, sông nước, phía bên phải là nhà Thánh, đình Bảo Lâm, phía sau là làng mạc yên bình, Đền Cả mang trong mình vẻ đẹp hài hòa giữa thiên nhiên và kiến trúc.

Theo các bậc cao niên, đền được dựng trên thế đất thiêng gắn với giai thoại phong thủy về loài rồng, lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Nổi bật nhất trong quần thể kiến trúc là cổng chính (Nghi môn), công trình uy nghi với bốn cột, hai tầng, tám mái, tạo nên dáng vẻ bề thế, tráng lệ. Không chỉ là ranh giới giữa không gian đời thường và cõi linh thiêng, Nghi môn còn là biểu tượng đặc trưng của nghệ thuật kiến trúc truyền thống vùng xứ Nghệ, thể hiện sự tài hoa của các nghệ nhân xưa.

Rộn ràng lễ hội, vang vọng trống tế

Lễ hội Đền Cả được tổ chức ba năm một lần, là sự kiện văn hóa tâm linh lớn của địa phương. Năm nay, lễ hội diễn ra với đầy đủ các nghi thức truyền thống: lễ khai quang, lễ yết cáo, lễ rước, lễ đại tế và lễ tạ. Mỗi nghi thức đều được cử hành trang trọng, chu đáo, thể hiện lòng thành kính tri ân các bậc tiền nhân, đồng thời cầu mong quốc thái dân an, mùa màng tươi tốt.

Ấn tượng nhất là nghi thức rước của 12 dòng họ xã Hoa Thành. Từ sáng sớm, các dòng họ đã trang nghiêm rước bát hương, bài vị, sắc phong tổ tiên từ đình làng về Đền Cả. Đoàn rước đi giữa làng quê thanh bình, qua những cánh đồng lúa xanh miên viễn trong tiếng trống hội thúc giục.

Cờ lọng rợp trời, kiệu sơn son thếp vàng lấp lánh dưới nắng xuân, tạo nên khung cảnh vừa linh thiêng vừa rộn ràng. Người dự hội không khỏi xúc động khi chứng kiến hình ảnh con cháu tề tựu đông đủ, hướng tâm về cội nguồn.

Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động đậm bản sắc dân gian như thi đánh trống tế, cờ người, kéo co, đẩy gậy, múa lân, bóng chuyền, hát dân ca… Tiếng reo hò cổ vũ, tiếng trống, tiếng nhạc hòa quyện tạo nên bức tranh lễ hội đầy sắc màu, vừa náo nhiệt vừa ấm áp nghĩa tình.

Những hồi trống dồn dập, khi khoan thai, khi mạnh mẽ, vang vọng giữa không gian sân đền như nhịp đập nối dài quá khứ với hiện tại. Mỗi nhịp trống không chỉ thể hiện kỹ thuật điêu luyện của người nghệ nhân mà còn chứa đựng tinh thần đoàn kết, niềm tin và khát vọng của cộng đồng.

Lễ hội Đền Cả không chỉ là dịp sinh hoạt văn hóa tâm linh mà còn là ngày hội lớn của tình đoàn kết cộng đồng. Những tiết mục văn nghệ chào mừng, sự hiện diện của chư tăng, Phật tử và đông đảo du khách thập phương càng làm cho không khí thêm trang nghiêm, ấm áp.

Qua bao thăng trầm của lịch sử, lễ hội vẫn được gìn giữ như một phần máu thịt của người dân Yên Thành nói riêng và xứ Nghệ nói chung. Đó là truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, là bài học sinh động cho thế hệ trẻ về đạo lý tri ân tiền nhân và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Giữa nhịp sống hiện đại nhiều biến chuyển, tiếng trống tế Đền Cả vẫn vang lên mỗi độ xuân về, nhắc nhở mỗi người con quê hương về cội nguồn và trách nhiệm với di sản cha ông.

Bà Ngô Thị Hiền - Phó Chủ tịch UBND xã Yên Thành cho biết: “Nghệ thuật trống tế từ lâu đã trở thành “linh hồn” của lễ hội, là tiếng lòng của người dân gửi gắm trong mỗi dịp xuân về. Tháng 6 năm 2025, nghệ thuật biểu diễn trống tế huyện Yên Thành cũ đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia, một niềm tự hào lớn lao, đồng thời cũng là trách nhiệm gìn giữ, phát huy của thế hệ hôm nay”.